Nahuatlahtolli

(Omocuep ihuicpa Nāhuatl)

Cscr-featured.svg

           

In nahuatlahtolli (nhe: /naːwat͡ɬaʔˈtoːlli/), no mexihcatlahtolli, ce tlahtolli in mihtoa ompa Mexihco. Ca cequi yutanahuatlahtolli, auh mihtoa ompa Mexihco huan El Salvador. Qquiz ipan in macuilpohualxihuitl VII. Ica in toltecayotl tlazohualiztli ixquichca itlamiyan in macuilpohualxihuitl X ipan in Huehueuh Anahuac, in nahuatlahtolli ohueixpan occe Mesoamericatlahtolli ixquichca omocuep ipan achcauhtlahtolli hueyi in Mesoamerica, achcauhca ipan in tepehualli altepetl ic in Mexihcatlahtocayotl ipan in macuilpohualxihuitl XIII ixquichca caxtiltecah oquixpolohqueh ipan in 13 de agosto de 1521.

In nahuatlahtolli opeuh tlahtohquih ica in caxtiltecah inhualaliz ipan in cematoc tlalli, inahuac in caxtillahtolli iuhqui yancuic achcauh tlahtolli ipan in Anahuac; tel, in europanecah, otlatequitilih in nahuatlahtolli ipampa in teopixqueh otepeuhqueh in tlacameh, quimamah in nahuatlahtolli canin tlen achtopa ahmo motlahtoa nahuatlahtolcopa.

In nahuatlahtolli ca in nican tlahtolli ica in ocachi tlahtohquih ipan Mexihco, ica ixquichca 1,500,000; mochi ontlahtoleh ica in caxtillahtolli. Motlahtoa ipan in Mexihco ixquichca America.

Tlahcuilolli

Aztecah Tlahcuilolli ixcopinaltica catcah; tel omochihuahua inin tlahcuiloa mecayotl cahua. auh ahmo oquihuelitic quihcuiloa centetl tlahtolli.

Caxtiltecah oquitequitiltili latinmachiyotlahtoltiliztli ic tlahcuiloa miaquin xochicuicatl. Miaquin hueyi tlahtolamoxtli (iuh Molina iVocabulario ipan 1571) huan netlahtolmachitiliztechcopa (quilmach Horacio Carochi i Arte de la lengua mexicana con declaración de los adverbios della ipan 1645 in achi cualli) catcah ohcuiloqueh inin mecayocopa. Carochi oquintequitiltili eyi chicauhtlahtol imecayopan: hueyiac, yahualli huan opochtli. Inic ce quihtoa hueyic /a/, /e/, /i/ nozo /o/ quemeh /ā/, /ē/, /ī/ huan /ō/. Onto, yeto, quihtoah saltillo. Hueliti no mohcuiloa quemeh /h/.

Nahuamachiyotlahtoltiliztli
Mihtoa /a/ /aː/ /t͡ʃ/ /e/ /eː/ /ʔ/ /i/ /iː/ /k/ /kʷ/ /l/ /m/ /n/ /o/ /oː/ /p/ /t/ /t͡ɬ/ /t͡s/ /w/ /ʃ/ /j/ /s/
Carochi a ā ch e ē `,^ i ī c, qu cu, uc l m n o ō p t tl tz hu, uh x y c, ç , z
Molina a a ch e e h[1] i i, y c, qu cu, uc l m n o o,u p t tl tz hu, u, uh x y c, ç , z
Andrews, Karttunen, Launey
(Huiquipedia)
a ā ch e ē h i ī c, qu cu, uc l m n o ō p t tl tz hu, uh x y c, z
Siméon a a ch e e h[1] i i c, qu cu, uc l m n o o, u p t tl tz hu, u, uh x i, y c , ç, z
Occe a ā c e ē h i ī k ku, uk l m n o ō p t tl tz w x y z
SEP a ch e ',j i k kw l m n o p t tl ts w x y s

Occequin tlahtolmeh

Caxtillantlahtolli quintequitiltilia miaquintin nahuatlahtolli. Miaquin intoca yancuic tlamantli ihuic Europa. Occequin, quemeh inglestlahtolli no quimpiyah nahuatlahtol iniuhquin chocolate (xocolatl), tomato (xitomatl) huan avocado (ahuacatl)

Mexihco, miaquin mochi tonalli itlahtol omochiuh nahuatlahtolli-caxtillahtolli cetilizpampa:

achiote, aguacate, ajolote, amate, atole, axolotl, ayate, cacahuate, camote, capulín, chapopote, chayote, chicle, chile, chipotle, chocolate, cuate, comal, copal, coyote, ejote, elote, epazote, escuincle, guacamole, guajolote, huipil, huitlacoche, hule, jícama, jícara, jitomate, malacate, mecate, metate, metlapil, mezcal, mezquite, milpa, mitote, molcajete, mole, nopal, ocelote, ocote, olote, papalote, pepenar, petate, peyote, pinole, popote, pozole, quetzal, tamal, tianguis, tlacuache, tomate, zacate, zapote, zopilote

Nahuatlahtolli icenyiliz

 
Nahuatlahtohqueh ipan Mexihco
 
Nahuatlahtoh

Nahuatlahtolli cenyeliztli (nah)

  • Tlahco nahuatlahtolli (nhn)
  • Tlahco Cuextecapan nahuatlahtolli (nch)
  • Tlahco Puebla nahuatlahtolli (ncx)
  • Tecpillahtolli (nci)
  • Coatepec nahuatlahtolli (naz)
  • Durango nahuatlahtolli (nln)
  • Tlapcopa Cuextecapan nahuatlahtolli (nhe)
  • Guerrero nahuatlahtolli (ngu)
  • Puebla itepetlah nahuatlahtolli (azz)
  • Huaxcalehcan nahuatlahtolli (nhq)
  • Istmo Coxolihacac nahuatlahtolli (nhk)
  • Istmo Mecayapan nahuatlahtolli (nhx)
  • Istmo Pachapan nahuatlahtolli (nhp)
  • Michhuahcan nahuatlahtolli (ncl)
  • Morelos nahuatlahtolli (nhm)
  • Mictlampa Huaxyacac nahuatlahtolli (nhy)
  • Mictlampa Puebla nahuatlahtolli (ncj)
  • Ometepec nahuatlahtolli (nht)
  • Ahuilizapan nahuatlahtolli (nlv)
  • Santa María la Alta nahuatlahtolli (nhz)
  • Tliltepetl nahuatlahtolli (nsu)
  • Huitztlampa Puebla nahuatlahtolli (npl)
  • Tabasco nahuatlahtolli (nhc)
  • Temazcaltepec nahuatlahtolli (nhv)
  • Teteltzinco nahuatlahtolli (nhg)
  • Tlamacazapan nahuatlahtolli (nuz)
  • Iquizayan Cuextecapan nahuatlahtolli (nhw)
  • Zacatlan nahuatlahtolli (nhi)
  • Pipillahtolli (ppl)

Netlahtolmachtiloni

Caquiztilizmatiliztli

In pillahtolli huan achi mochitin in ahmo neneuhqui nahuatlahtolli mopalehuia in tozquinehnehuiliztli (consonantes) in iuh ca:

Ontenyōtl Coronal Copactli Copactzaccayotl Tencopactzaccayōtl Glotal
Ohtlazani p/p/ t/t/ c,qu-/k/ cu-,-uc/kʷ/ h/ʔ/
Tlachichiquilo tz/t͡s/ tl/t͡ɬ/ ch/t͡ʃ/
Tlachichiquini c,z/s/ x/ʃ/
Tlaahxitia l/l/ y/j/ hu-,-uh/w/
Yacahyotl m/m/ n/n/

In nahuatlahtolli piya nahui hueyic tozquiyotl (vocal larga) huan nahui titichtic (corta) ahnozo ahmo hueyic (breve), in iuh ca:

  ixpan yolotl icampa
  hueyic ahmo hueyic hueyic ahmo hueyic hueyic ahmo hueyic
pani ī/iː/ i/i/
nepantlahtli ē/eː/ e/e/ ō/oː/ o/o/
tlani ā/aː/ a/a/

In tlahtōlli

 
Nahuatlahtolli oihcuiloc, ipan Teotihuacan.

In tachcauhtica in nahuatlahtolli itlahtol omotiz ixquich in achto yutanahuatlahtolli. Momati tlein in nahuatlacameh oahcihqueh in Ānāhuac īxquich in xihuitl 500 z. C. ōquinpetōnilihqueh tlahtōltica occē tlācah. In īpampa inīn in ahmo yutanāhuatlahtōlli ōhuāllah in tlacuīltīllahtōlli īxcquich huehauhtlahtōlli yēppa-nāhuatlahtōlli.

Achi mochi in nāhuatlahtōlli ītlahtol yutanāhuatl ca, tēl oncah tlahtōlli īca tzintliztli occē tlahtōlpan iuhqui in michhuahcatlahtōlli iuhqui: caltzontzin īhuān tzintzon; in totōnacapantlahtōlli: chichi .Cequi afijos īhuān tlahtōliuhquiyōtl huelitizquia quipiya otompametlahtōlli tzintiliztli, iuhqui in artículo definido "in" īhuān in sufijos -tzin īhuān tōn in ōme cah īpan in otontlahtōlli.

Zatepan huāllāzqueh in caxtiltēcah miac caxtillāntlahtōlli ōmocalaquih in nāhuatlahtōlli tāchāuhca yancuīc tlamantli iuhqui yōlcayōtl: caballo>cahuāyoh, Castilla>caxtil, pato(s)>patox; xōchihcuāllōtl īhuān tlacuāllōtl: ciruela, granada, higo(s)>hicox, lima, limón>limōn, manzana, membrillo, vino>huino, tocino; tlamanyōtl: hacha, cuchillo, mesa, taza, candela, camisa>camisahtli, mantilla; tēpachōliztli: gobernador, alcalde, regidor (ahnozo lexitol), fiscal, virrey (ahnozo visurey); occē: firma, peso, tomín>tomīn, interrogatorio>telocatolio, imagen>magen; īhuān miac tlācatl, tlācatiyān īhuān āltepētl īntōca.

Nō miac latintlahtōlli ōmocalaquih in nāhuatlahtōlli in teōmatilizzōtl iuhqui: anĭma>animan, altāre>altar, angĕlus>ángel>angel, crux>cruz (ahnozo coloz), deus>dios, missa>misa, christiānus>cristiano; occē: oryza>orizatl, camox>gamuza>camoza īhuān occē.

Occē tlahtōlli ōmocalaqui in nāhuatlāhtōlli iuhqui in franciatlahtōlli maison>meson īpal in caxtillāntlahtōlli. Nō oncah cē xapontlahtōlli: 刀(katana)>catana.

Amoxtli

  • Molina, Alonso de., Vocabulario En Lengua Mexicana y Castellana. 1571[1]
  • Arenas, Pedro de., Vocabulario manual de las lenguas castellana y mexicana. 1611 Tepoztlatlahcuilōlli: Mēxihco, 1982
  • Garibay, Ángel Ma., Llave del Náhuatl. Porrúa, México, [1940] 1999.
  • Kartunnen, Frances, Apéndice: Mowentike Chalman/Los Peregrinos de Chalma de Jean Charlot, Renvall Institute, Universidad de Helsinki.
  • Sullivan, Thelma D., Compendio de la Gramática Náhuatl, Universidad Nacional Autónoma de México, [1976] 1992.
  • Kaufman, Terrence, "The history of the Nawa language group from the earliest times to the sixteenth century: some initial results", 2001 [2]
  • Aprende Nahuatl

Tlahtōlcaquiliztilōni

  1. 1,0 1,1 Ipan cequintin tlahtolli iuhqui ihiyotl (ihīyōtl), ehecatl (ehēcatl) huan occe, tel ahmo ipan miec occe iuhqui chane (chāneh) ahnozo mexicatl (mēxihcatl).