Mexihco

(Mokwapki tlen Mēxihco)
                 


Mexihco nozo Tlahtohcayotl in Cepanca Mexihco (caxtilahtlahtolli; México nozo Estados Unidos Mexicanos; yucatecatlahtolli,[tyml. 1] Méjikoo), ce tlacatiyan ipan America cemantoc tlalli, ce inic mahtlactli huan ome tlacatiyan ocachi hueyi itechpa Tlalticpactli. Cuaxochtia canahpa mictlampa ica Tlahtohcayotl in Cepanca, canahpa huitztlampa ica Pacífico ailhuicatl, canahpa tonalcalaquiyampa ica Pacífico ailhuicatl, canahpa tonalquizayampa ica Cuauhtemalah huan Belice, noihqui ompa iquizayampa in Mexico ayollohco huan Caribe hueyatl (hueyatl ipan Atlántico ailhuicatl). In tepetl ocachi hueyic quihtoznequi in Citlaltepec ipan Veracruz huan Puebla ica 6960,8 m s. n. m. in cualcan ocachi tlani quihtoznequi Laguna Salada ipan Baja California ica -10 m b. n. m. Itecuacan in Altepetl Mexico, inon tlacatiyan quipiya occe hueyi altepetl, inonqueh Monterrey, Atemaxac, Cuetlaxcoapan, Tolohcan, Tijuana huan León.

Tlahtohcayotl in Cepanca Mexihco

Estados Unidos Mexicanos
Mexihco pamitl Mexihco chimalli
Ipan Mexihco Ichimal Mexihco
Tlacatiyancuicatl: Mexicotlacatiyancuicatl
 
Estados Unidos Mexicanos tlatectli
 
Tecuacan Altepetl Mexico
Coat of arms of Mexico City, Mexico.svg
Hueyaltepetl Altepetl Mexico
Tecpantlahtolli Caxtilahtlahtolli huan 82 macehuallahtolli.
Tenahuatiyotl República
Andrés Manuel López Obrador
Tlaixpayotl
 • Mochi,
 • % atl
Tlahtohcayotenco
Hueyatenco
Inic 8
3.761.274 km2
1.1%
9665
‎Cuaxochtli 4389 km. 3155 km ica Flag of the United States.svg Tlahtohcayotl in Cepanca America​, 958 km ica Flag of Guatemala.svg Cuauhtemalah huan 276 km ica Flag of Belize.svg Belice
Nelihuehcapanca Citlaltepec
Chanehqueh
 • Mochi
 • Pozahuacayotl
Inic 32
126 014 024
15,68 hab/km2
‎Tlacatocaitl Mexicatl
PIB (nominal)
 • Mochi
 • PIB per capita
Inic 21
US$ 537 660 millones
US$ 12 590
PIB (PPA)
 • Mochi
 • PIB per capita
Inic 23
US$ 964 279 millones
US$ 22 404
IDH (2015) Nemachiyōtīlli:Creciente 0,836 (Inic 40) – pani
Tomin Mexico peso ($, MX)
Cemanahuacahuitl
 • xopancauhpan
UTC-3
UTC-2
Matlatzalan .mx
Tepozehecanonotzalli +52
Tlahuilehecanonotzalli AYA-AZZ, LOA-LWZ, L2A-L9Z
Ihcuilolli 484 / MX / MEX

2 Toquiliztequitl: FMI.

In tlacatiyan quipia tlen mani ipan 1 964 375 km²,[1] Mexico inic macuilli hueyi tlacatiyan ipan America cemantoc tlalli,[tyml. 2] noihqui inic mahtlactli huan nahui hueyi tlacatiyan itech mochi Tlalticpactli. Ica 130 millones itech chanehqueh, Mexico inic mahtlactli tlacatiyan ica chanehqueh ipan tlalticpac. Mexico tlalli in ic mahtlactli once ocachi chantilo tlacatiyan cah, ica ocachi 126 millones tlatlaliloh chanehqueh ipan 2020. Inin tlapohualli quichihua in Mexihco in tlacatiyan in tlacempanahuia inic caxtillantlahtohqueh,[2] no inic chicome tlacempanahuia inic nepapan tlahtolmatiliztli in cemanahuac.[3] Quipia 69 tecpantlahtolli, itzalan inin; caxtillahtolli miac tlahtoah ipan mochitin tlacatiyan, occequin tlahtolli nahuatlahtolli, yucatecatlahtolli, mixtecatlahtolli, tzeltallahtolli, tzotzillahtolli, tzapotecatlahtolli, otontlahtolli, totonacatlahtolli, mazahuatlahtolli huan no oncan macehualtlahtolli ipan mochi tlaltipactli.[4]

In momachtia in tlacah nemi Mexico tlalli ixquichca 14 000 xihuitl yeppa axcan.[5] In ipampa in nenayotl iizcayaliz omochihqueh in mexicatlalpan in America cemantoc tlalli, in Tlahco America huan huaccaixtlahuatl. In axcan tlahco Mexico ocatcah in tachcauh inyeyan in huehceuh mexihcatlacah, no ihuan in mayatlacah, ome hueyi altepetiliztli in Anahuac. In ixquichcauh 300 xihuitl, mochi in itlal oquichiuh ce cotoncayotl ipan in Virreyotl Yancuic España, ica itecuacan in Altepetl Mexico, ocatcah ce tachcauh yeliztli ipan in Caxtiltecatl Emperadoryotl in America tlalli. Quin in Caxtillan tlahtohcatiliztli, Yancuic España oquipehualtihqueh in teixnamiquiliztli itechpa in intlacaxoxouhcayo ipan 1810, in tein otlan ipan 1821. Zatepan, ixquichcauh macuilpohualxihuitl, omochiuh miec tlahtic yaoyotl ihuan huehcahuitzyaoyotl oquipatlacqueh in mexicah mochi innemiliz. In ixquichcauh in macuilpohualxihuitl XX omochiuh hueyi tetlamahmaquiliztli izcayaliztli ica altepetlacayotl otlahtohcatih ica centetl altepetlacayotl tlacotontontli. Iteyacanaliz ce tlacatiyan, Mexico ce tlacatlahtohcayotl, atleh neltococayotl; quipiya eyi nahuatilli, in ejecutivo moihtoa Andrés Manuel López Obrador.

Inin tlahtohcayotl huelitic, quipiya tepoztequitiyotl, pochtecayotl, tepeoztoyotl, hueyi tlahtolcencahualli ipan itequiliz. In iuhqui in Cemanahuac in Nececeltiyahtalizyotl Tlatecpanaliztli, Mexico in tachcauh ahciyan America cemantoc tlalli huan inic chicuace ipan tlapanahuia inic altepeitto in Cemanahuac[6], inon ipal in 34 nenayotl nozo yeliztli mancan tlen in UNESCO quinixmati iyuhqui in Tlacayotl itlatquicayo, iyuhti inic ce in cemantoc tlalpan huan inic chicuace in tlalticpac.

Itech in hueyitetlamahmaquilizzotl,in ic ahyehyecauhqui tlahtic tlachihualli (PIB ahnozo ATT) tlatectli ipan mahtlactli onnahui in Cemanahuac ihuan in mahtlactli once ic tlaaxcahuini hueliyotl tlapohtillotl (PPA ahnozo THT); in ic ome ipan Latinixachitlan ihuan in ic nahui in cemantoc tlalpan. In iuhqui tlanonotztli in ONU ipan 2018 itech tlacayotl izcayaliztli, quipiya ce pani tlacayotl izcayaliztli tlatenehuani in 0.774, tlatectli ipan in ic 74 in Cemanahuac, ohuehcapanihuih itlan Indonesia, Turquia, Chile, Grecia ihuan Africa Huitztlampa, tlanehnehuihuililo ipan 2018 oquipixtica tlacayotl izcayaliztli tlatenehuani in 0.743.[7][8][9] Ma tel in tlacayotl izcayaliztli tlatenehuani 0.608 tlacencahualo, quimatih tlahco.[10]

Mexico no ce tlapanahuia in ic nepapan immanyotl in Cemanahuac, momachilia iuhqui in caxtolli omome ce hueyinepapan tlacatiyan in Tlalticpac, chantlaliah in 10-12% in nepapanyolizzotl in Cemanahuac[11] ihuan quimpiya ocachi 12 000 nican yollamantli.[12]

TlaltocayotlXikpatla

 
Mendoza amoxtli, Mexihco tlahco in Anahuac.

Mexico ce tlahtohcayotl omoyocox ipan in macuilpohualxihuitl XIX. Ixquichca itlachihualiz iuhqui nahuatiliztli tlahtocayotl, in tlacatiyan itoca ocatcah Mexihco Tlacetililli Tlahtohcayotl, immanel ipan in Nahuatillaliliztli 1824 oquitocaitih iuhqui Mexihcatl Tlacatiyan ihuan Mexihcatl Tlacetililli Tlahtohcayotl[13]. In Nahuatillaliliztli 1857[14] oachcauhchiuh in tocaitl Mexihcatl Tlacatlahtohcayotl, tel ipan in tlahcuilolli oquitocaitih Mexihcatl Tlacetililli Tlahtohcayotl. In Nahuatillaliliztli 1917, tlatectli tlein in achcauhtocaitl Mexihcatl Tlacetililli Tlahtohcayotl ca.

In tlacatocayotl mexicano, mexihcatl caxtillantlahtolcopa, mihtoa ixquichca in europantlacah ahcihua. Oquihtoznequilihqueh in caxtiltecah in macuilpohualxihuitl XVI, in mexihcah ocatcah in Mexihco Tenochtitlan chanehqueh ihuan intlahtol. Ipan in tlalpololiztli cequintin caxtiltecah ihuan criollomeh in ochanticqueh in Yancuic Caxtillan innehhuiyan omoteneuhqueh mexihcah[15]. In Tlacaxoxouhcayaoyotl tepachoh onenecuilohqueh ipan in tlacatiyan no in tlacah intoca. ica in Plan de Yohuallan, in tlacatiyan motenehua Mexico ihuan in chanehqueh mexicah.

Mexico tlalli ce nahuatlahtolli, quihtoznequi caxtillahtolcopa México, itlaltocayo altepetl itechpa huehcauh Mexico Tenochtitlan, itecuacan itech mexicah, zatepan caxtiltecah moihtoah Nueva España nozo Yancuic España ipan eyi xiuhpohualli. Ixquichca itlachihualiz in independencia Mexicopa, in tlacatiyan itoca, Imperio Mexicano, zatepan Tlacatlahtocayotl Mexico, caxtillantlahtolli; República Mexicana; axcan siglo XX ocatcah Tlahtocayotl in Cepanca Mexico. Imanel xiuhpan 1824 oquitoca noyuhqui Mexico tlacatiyan ihtoa Nación Mexicana[16].

In çã çe mitoa mexicatl: in miequin mitoa, mexica. Inin tocaitl mexicatl: itech quiça in tocaitl Mecitli. me, q.n. Metl, citli in tochin, citli: mitozquia meçicatl, ic onixpoliui in mitoa, Mexicatl: in iuhca nenonotzalli, in tlamacazqui, in quinoaliacan mexica itoca catca Meçitli: quil inic tlacat, quitocaiotique Citli: auh memac in quitecaque, in uncan tetzaoac, ic motocaioti mecitli: auh inin in ooapaoac tlamacazqui teupixqui mochiuh, quil quitlacanotzaia in diablo (Uitzilopochtli): ic cenca quimauiztilique, ioan mochintin quitlacamatque, in iacanaloni: auh in quiniacan in itlapacholhoan, ic motocaiotique Mexica.

Occe tlahtolliXikpatla

HuehcapatlahtoliztliXikpatla

Intlah tihnequi miacquin tlacameh oncan ipan ce tlalpan axcan itech in tlalticpactli, monequi imiyaca in achtotlacatl oncan America cemantoc tlalli, onenemic ipampa ohce, nochi huatztic huan cecec. Macehualmeh zan queman oncan tihualah naman ni Mexico tlacatiyan yeceh 30,000 xiuitl. Ipan 9000 a. C., mochihua iteyolehualiz ica tlapixcayotl quemeh tlen ayohtli, etl, chilli huan huaxin ipan Teotihuahcan huan tepeyohcan ompa axan Tamaulipas tlahyocayotl. Canah in tlapixcayotl itech cintli mochiuhqui xiuhpan 5000 a. C., yecah macehualtin pehualiz hualmotlalia moihtoa Mesoamerica tlalli. Oncatca eyi hueyi onohuayan: Oasisamerica, Aridoamerica huan Mesoamerica.

Huehuehcauh tlacayotlXikpatla

 
Ce tzontecomaolmecatl.

Achcauh tlacameh ipan Oasisamerica catca tlalpixqueh, ihcuac in axcayotl ahmo tlapixcayotl cenca cualli huan yahuantin macehualtin oncan tihualah huan itlapixcayo pampa yahuantin tlacua. Tlen nicaltlaquetzah hueyi tzacualco moihtoa Casas Grandes ompa axcan Chihuahua tlahtocayotl.[17].

Tlacameh ompa Mesomerica catca tlacameh ica tlalpizqueh huan yolomatinimeh, ihcuac in axcayotl ahmo tlapixcayotl cenca cualli huan yahuantin macehualtin oncan tihualah huan itlapixcayo pampa yahuantin tlacua. Tlen nicaltlaquetzah hueyi tzacualco moihtoa Tres Zapotes, La Venta ompa axcan Tabasco tlahtocayotl, yehuantin in olmecah.

Zanyeno ihcuac quittac intlal americatlacameh ipampa Francisco Hernández de Córdoba. Titlano Juan de Grijalva ipan 1518 xihuitl inic yehuatl ma quittaz in yancuic tlalli moihtoa Anahuac. Iixiptlahuan Moteuczoma cuacuauhpan tlachixtocqueh. Xiuhpan 1519 oahcicoh Hernán Cortes inhuan iyaoquizcahuan huan incapayohuan. Acalpan quihualhuicayah noihuan imatlequiquiz huan ohcequin itlequiquiz.

In axcan Mexico tlalli oquipantlazqueh ihuan ochantiqueh nehnenqui ahamiqueh ihuan tlanechicohqueh ye 30 000 xihuitl. Achi in 9000 xihuitl y. C. omochiuh in tlatlacacihuitiliztli in tlanelhuayotl iuhqui in ayohtli ihuan in huaxin[18] in tlalpan Teohuahcan tlahuelmayan ihuan in Tamaulipas tepetlah. In tlatlacacihuitiliztli in cintli omochiuh ahmo huehca in 5000 y. C. in tlein oquichiuh in altepetzintiliztli in Anahuac[19].

In Huaccaixachitlan chanehqueh oquicemanqueh innenayo, manel oahcicqueh in anahuacah. Cequi catyan ocatca nemilo cemanqui ixquich in huehcauh cahuitl, iuhqui in Cueva de la Perra (12 000 y. C.)[20], Cueva de la Candelaria (8000 y. C.)[21], El Conchalito[22] ihuan in San Francisco Tepetlah oztotl, Tlani California Huitztlampa.

In altepeyotl tzintiliztli ocatca ahmo huehca in 2500 xihuitl y. C. ihuan in 1500 y. C.[23], ica in tlachihualiztli in conchihualiztli ihuan in achto millahcayotl altepemaitl[24]. Ipan in Preclásico Medio (m. XIV-IV y. C.) omomana in olmecah nenayotl in mochi in Anahuac[25]. Cequi tachcauh yollohtli ocatca La Venta, Tres Zapotes ihuan Teopantecuanitlan ocatcah in tachcauh olmecatl tlateomatiyan. Zatepan in olmecah inpolihuiliz, ocempanhuetzqueh miac tlacah, oxochiyouhqueh in tlacomolli miccapetlacallotl in cihuatlampa[26], in paniolmecah nenayotl in Ayollohco ihuan omochiuh in hueyac tlapohualli.

Ahmo huehca in macuilpohualxihuitl II omochiuh in Periodo Clásico in Anahuac (m. II-VI/VII). In ihcuac in opanhuetzqueh Teotihuahcan[27] ihuan in miac mayatlahtohcayotl. In inic oquitecpan in pochtecayotl in tlahco Mexihco ihuan oquinmocniuhtihqueh in Monte Albán tlacah. In anahuacayotl omomana in mictlampa ixquichca in huaccaixtlahuacan iuhqui La Quemada ihuan oquipalehuih in panhuetziliztli in Huaccaixtlahuatl Amaitl Ixachitlan tlacah iuqhui in huehcauh altepetl Paquimeh.

Zatepan in Teotihuahcan ihuan in mayaaltepetl inpolihuiliz, opanhuetzqueh miac teucyotl in ominamicqueh on tlalli tepacholiztli. In macuilpohualxihuitl X ihuan XII itzalan, opanhuetz Tollan Xicohcotitlan, in toltecah intecuacan. In toltecayotl oquipalehuih ih panhuetziliztli in mayatlacah, in mixtecah ihuan occequintin tlacah in Anahuac. In mexihcah oquinpatcayotihqueh, yehhuantin oaltepetzintihqueh in Mexihco Tenochtitlan ipan 1325. Ipal inin altepetl otepachohqueh in tlapanahuia inic hueyi tlahtohcayotl in Anahuac, in catleh otlalpolohqueh in caxtiltecah ipan 1521.

Caxtiltecah tlalpololiztliXikpatla

Zatepan in Franciso Hernández de Córdoba (1517)[28] ihuan Juan de Grijalva[29] innehnemiliz, Hernán Cortés ihuan itlacahuan oahciqueh Cozumel ihuan in Tabasco hueyatentli, in canin in mayatlacah oihcalqueh in caxtiltecah Cintlah[30]. Ne oaltepetzintih Santa María de la Victoria ihuan oquicelih Malintzin, yeh ocatcah nahuatlahtolcuepani ic in huehcachanehqueh[31].

In caxtiltecah oahciqueh in Veracruz hueyatentli, in canin ocalaqueh in Anahuac. Oquichiuhqueh necennonotzaliztli ica cequintin tlacah ihuan oohtlatocacqueh in Mexihco Tenochtitlan. In ohpan oquinpeuhqueh in mexihcah innecenonozal iuhqui in temictiliztli Cholollan. Moteuczoma Xocoyotzin oquincelih yocoxcatica in caxtiltecah[32], tel in temictiliztli ipan in Toxcatl otzinti in yaoyotl ica in mexihcah[33]. Cuitlahuac oquinpeuh in caxtiltecah ipan 1520[34], tel yeh omic in ihcuac in hueyi cocoliztli. Cuauhtemoc, in tlacuitlapancayotl tlahtoani, ocanqueh ipan in 13 tlachicueyiti 1521[35], ihuan oquimictihqueh ipan 1525[36]. Zatepan otepantlehcoh Mexihco Tenochtitlan in caxtiltecah ocholohqueh tlalpolohqueh in tlacahuilli in Yancuic Caxtillan ipan ce tlachihualli mochi in coloniapan. Ica in tlalpololiztli ohuallah in cristianotiliztli ihuan in nican tlacah ahmo nenayotl.

Virreiyotl Yancuic EspañaXikpatla

Xiuhpan 1524, oahcicoh nican Virreiyotl Yancuic España, mahtlactli huan ome teopixqueh itech pohuiah iteopixcanahuatil San Francisco. Iteopixcahua yehuantin icniuhtli Martín de Valencia catca ica caxtiltecah huan portuglatecah matel yaoquizqueh. Hernán Cortés oquiz quincelito yuhquin ixtililonimeh, noihqui mahuizohqueh tlacameh, imixpan in mexicah. Ininqueh caxtilteopixqueh huan ohcequin in ohualaqueh zanyeno ihcuac, cenca tlamatinimeh catcah. Otechihuilique nemachtilcalco. Otecuatequiqueh. Noihqui macehualtin quimpalehuiqueh ipampa teopixqueh, ce itechpahuicpa icniuhtli Bartolomé de las Casas.

Ipan 1525 xihuitl, Hernán Cortés oquic caxtiltepehuani yauh quincalito in Cristóbal de Olid in oncan motocayotia Las Hibueras (axcan Honduras). quinahuatia mah quimpiloah noteuctzin Cuauhtemoc huan in tlahtoani Tlahcopan.

Ipan ohualauh teuctli Antonio de Mendoza teyacanaquiuh noihqui inic ce Itlahtocateixiptla inic Yancuic España. Impal hueyi iteopixcatzin Mexico itoca Teoicniuhtli Juan de Zumárraga huan virrei Antonio de Mendoza, omopehuilti nican Altepetl Mexico in tepozamoxiuhcuiloloni, 1528 xihuitl.

YaotlacaxoxouhcayotlXikpatla

In Mexico itlacaxoxouhcayo ocatca ce tlahtocayotl huan tlacameh hualomochihualiztli tlapachihuitilo yaotilizca, in tlen otlan in caxtillantepacholiztli ipan in Yancuic España tlalli. In yaoyotl ipampa in Mexico tlalli oman ixquichca in Dolores Hidalgo, in 16 metztli septiembre 1810, zan in ocalac Ejército Trigarante ipan in Altepetl Mexico in 27 metztli septiembre 1821.

Yohuac ipan Tlachiucnauhti 15, 1810 (6 tōchtli) xihuitl, ompeuh Mexihco hueyi Temaquixtilizyaoyotl, ihcuac teopixqui Miguel Hidalgo y Costilla maltepetlalia in oncan teocalpan motocayotia Dolores, Cueyatlalco. In caxtiltecah zanno ihcuac quitlaliah teuctli in itoca Francisco Xavier Venegas iuhquin ontlahtoani nican Yancuic Caxtillan.

Tlachiucnauhti 27, 1821 (4 calli) xiuhpan, ocalacque Altepetl Mexihco Agustín de Iturbide ihuan iyaoquizcahuan. Iuh omochiuh itemaquixtiliz Yancuic Caxtillan in ihuicpa Huehueh Caxtillan, Europanco. Ica itoca Agustín Inic Ce, inin xiuhpan motlahtohcatlalia Iturbide hueyi tlahtoani in ipan ixquich Mexico nozo huehuehtlahtohcayotl in Anahuac.

Ipan 1846 (3 tōchtli) xihuitl, ompehua yaoyotl in tlein Tlacetililli Tlahtohcayotl chanehqueh oquichihuilique Mexihco inic quincuicuilizque mexihcah huel cencah hueyi icecniquizaliz intlaltzin. Inic yaoyopan quicuicuilique Mexihco in axcan tiquixmauhtih iuhquin California, Nevada, Utah, Colorado, Yancuic Mexihco, Texas, Arizona ihuan occe tlahtohcayotl. Quipalehuique in iquizcan, omicque inin yaoyopan in iximachoh iuhquin (Tiyacauhque Iconehuantzin Chapoltepec). Otlan in yaoyotl ipan 1848 (5 tecpatl) xihuitl.

Ipan Tlamacuilti 5, 1862 (6 tōchtli) xihuitl, mexihcatl yaoquizque ihuan yaoquizcayacanqui in itoca texacatl Ignacio Zaragoza, quimpeuhqueh franciatlacah in oncan itauhcayo motocayotia (Inecaliliz in Cuetlaxcoapan) ipan yaocaltepepan Loreto ihuan Guadalupe ica nahuamacehualtin zacapoaxtlah ihuan xochipolcah. Zatepan, ipan 1864 (8 tecpatl) xihuitl, nican pehua Mexihco Tenochtitlan intlahtohcayopan austriatlacah hueyi tlahtoani Ferdinand Maximilian ihuan hueyi cihuatlahtoani Carlota Amalia.

Nican opeuh, in ipan Tlamahtlacceti 20, 1910 (2 tōchtli) xihuitl huey yaoyotl ihtic Mexihco motocayotia "Mexihcatl Icniuhyaoyotl", in iuh omaltepetlalli Francisco I. Madero. Inin xiuhpan 1942 (8 tōchtli), Mexihco tecentilli "Los Aliados" ipan Iyaoyo in Cemanahuac Inic Ome ica itlanapololiz inic Ehecayaoquizcani 220.

Ipan 1 chicuace metztli, 2000(13 ācatl) xihuitl, Vicente Fox tlaixquetzalli ihuicpa PAN, yehhuatl oquipeuh imexihcatetenahuatoh, in aquin inic ce Tlahtocateixiptla quimauhtili, mexihcah quitenauhque Ernesto Zedillo iuhquin yancuic hueyi tlahtocauh Mexihco ihic occequintin mecatlacayotl; PAN huetzicoh in cemitquimatiliztli ipampa 70 xihuitl itepacholiz PRI.

Felipe Calderón oquipeuh mexihcatetenahuatoh ocaqui mohuetehuaque, ixachi patio ihuan ocachi tzacualtoc ompa Mexihco, oquipix in PAN occequintin oquipeuh ipan iocohuetziqui Andrés Manuel López Obrador, tlaixquetzalli ihuicpa PRD. Felipe Calderón cah achcauh Tlahtohcateixiptlani ihuicpa Tlamahtlaconti 1, 2006 (7 tōchtli) xihuitl.

In Xiuhpan 2009, ce cocoxcayotl Influenza hueycocoliztli mochihua Mexihco ihuan Tlacetililli Tlahtohcayotl. In Influenza hueycocoliztli moaci Tlacetililli Hueyitlahtohcayotl ihuan Caxtillan. Cateh 22 micqueh. Ipan 6:00 hrs in Aeroméxico tepoztototl Boeing 777 otlaltih ipan in Altepetl Mexihco ica 148 mexihcah hualmocuepayah China (achtopa Hong Kong ihuan Pequin) ipampa yehhuantin ocatcah tzacualo ipan ahmo cualli yoliztli iuhcayotl ipan China.

TlalticpacmatiliztliXikpatla


  Pacífico ailhuicatl   Tlahtohcayotl in Cepanca America Pacífico ailhuicatl  
Pacífico ailhuicatl   Caribe hueyatl /   Cuba
          
 
Pacífico ailhuicatl Pacífico ailhuicatl   Cuauhtemalah /   Belice


 
Mexico tlalmachiyotl ipan tlalticpac.

Mexico tlatectli cah ipan huitztlampan itech America cemantoc tlalli. Cuaxochtia canahpa mictlampa ica Tlahtocayotl in Cepanca, canahpa icalaquitlampa ica Pacífico ailhuicatl, canahpa iquizayampa ica Cuauhtemalah huan Belice, in noyuhquin canahpa tlapcopa Atlantico ailhuicatl huan Caribe hueyatl. In tlacatiyan quipia 2.780.400 Km2 itechpahuic tlaixpayotl, noyuhquin quipia 11,122 km² itech hueyatenco.

Mexico quipia in California ayollohco ompa icalaquitlampa, noihqui in Mexico ayollohco ihuan in Caribe hueyatl ompa icalaquitlampa. In tlacatiyan itlaixpayo 1 964 375 km²[37]. Mexico onca oc yeh 3 200 km in huitlatzticayotl huehca catyan itzalan.

In cemantoc tlalli itlaixpayo 1 959 248 km² ihuan in tlalhuactli itlaixpayo 5 127 km². Ianahua quipia 11,122 km.

In tlaixpayotl iiuhcayo huel tepeyoh ihuan quimpiya miac tletepetl. In tlalpan mani in Nantepetlah Tlapcopa ihuan in Nantepetlah Cihuatlampa, in catleh maniliztli in Teyoh Tepetlah. In Nantepetlah Cihuatlampa tlami ipan Nayarit, cetiya ica in Yancuictletepeyollotl. Ompa itloc in Tepapaquiltiliztli hueyatentli, mani in Nantepetlah Huitztlampa.

In Yancuictletepeyollotl nalquiza in tlalli in cihuatlampa in tlapcopahuic, ixquichcapa cetiya in Nantepetlah Tlapcopa ipan in Cempohualtepetl (3395 msnm). In Yancuictletepeyolloc, ica hueyi tletepetlayiliztli, tlatectli in tlapanahuia inic huehcapan tepetl Mexihco: in Citlaltepetl (5610 m), in Popocatepetl (5462 m) in Iztaccihuatl (5268 m), in Chiucnauhtecatl (4690 m), in Matlalcueyeh (4461 m) ihuan in Coliman cepayauhyoh (4340 m). ipan inin tlalmatiliztli ihueyaltepeuh omochihua in Paricutín ihualpanhuetziliz, in tlapanahuia inic yancuic tletepetl in cemanahuac.

In maniliztli in huitztlantlapcopa in Nantepetlah Tlapcopa motenehua Huaxyacac Nantepetlah, tlami ica in Nantepetlah Huitztlampa in Tecuantepec istmo. In talpcopa iz mani in Tlahco Chiyapan Huehcapan Ixmaniliztli ihuan in Chiyapan Nantepetlah, in tlapanahuia inic huehcapan itepeuh in Tacaná tletepetl (4117 m).

In tlaliuhquiyotl huel ittaloni in Tlani California Tlalyacatl in mictlancihihuatlampa, iuhuan in Tlalyacatl Yucatán in tlapcopa. Ipan in achto mani in Tlani California Tepetlah no motenehua San Francisco Tepetlah ahnozo Giganta Tepehuahcan. In tlapanahuia inic huehcapan itepeuh in Tres Vírgenes Tletepetl (2504 m) In Tlalyacatl Yucatán, ce ixmaniliztli in mochihua in tenextetl.

In Nantepetlah Tlapcopa, in Cihuatlampa ihuan in Yancuictletepeyollotl itzalan, motlalia in Mexihcatl Huehcapan Ixmaniliztli, tlein tepetlah iuhqui in Zacatecapan ihuan in San Luis coccanquixtia. In mictlampa quipanahuia in itech huaccayatl ihuan huehcatlan in huitztlampa. In ipan tlatectli in Chihuahuac huaccaixtlahuatl ihuan in Zacatecapan tlahcohuaccaixtlahuatl. In huitztlampa in tepetlah tlatectli in Bajío tlazohtlalli ihuan miac tlahuelmayan cecec no tlanaliuhtoc, iuhqui in Michhuah Huehcapan Ixmaniliztli, in Tollohcan Tlahuelmayan, in Mexihco Tlahuelmayan ihuan in Cuetlaxcoapan-Tlaxcallan Tlahuelmayan. Inin huitztlampa centlacopan motlaliah achi mochintin in Mexihco chanehqueh.

In Yancuictletepeyollotl ihuan in Nantepetlah Cihuatlampa itzalan tlatectli in Balsas Tlalcalaquiliztli ihuan in Michhuahcan, Xalixco, ihuan Guerrero totoncapan. In tlapcopa icapma in Cempohualtepetl, tlatectli in Huaxyacac Tlahco Tepetzalan quitzacuah tepetl ohuitica, in catleh ohuihtichihua in calaquiliztli ihuan in comunicaciones.

Miac tlalhuactli tlatectli ipan in tlallotl hueyatl, iuhqui in in Revillagigedo miactlalhuactli (Socorro, Clarión, San Benedicto ihuan Roca Partida tlalhuactli ihuan in Marías tlalhuactli ipan in Tepapaquiltiliztli; in Guadalupe, Cedros, Rocas Alijos, Tiburón tlalhuactli, Carmen tlalhuactli iixpan in Tlani California tlalyacatl ihuan Sonora inhueyaten; in Altepetl in Carmen, Cozumel, Mujeres ihuan in Alacranes tapachtepantli ipan in Atlántico. Mochi quipohua 5127 km² in tlaixpayotl.

TepeliztliXikpatla

 
Citlaltepec ipan Veracruz.

In tepeliztli ocachi hueyic ipan Mexico quitoznequi Citlaltepec, nelihuehcapanca ompa in tepehuahcan moihtoa Eje Neovolcánico transversal ica de altitud 6960,8 m s. n. m. tliltetl ocachi hueyic ipan Mexico. Occequin tepetl cateh Popocatepetl (5500 m s. n. m.) ipan Mexico tlahtocayotl huan Puebla, in Iztaccihuatl (5215 m s. n. m.) ipan Mexico tlahtocayotl huan Puebla, in Xinantecatl (4645 m s. n. m.) ipan Mexico tlahtocayotl, in tepetl Matlacueyeh (4420 m s. n. m.) ipan Tlaxcallan huan Puebla, in Nevado de Colima (4260 m s. n. m.) ipan Xalixco huan Coliman, in Cofre de Perote (4282 m s. n. m.) ipan Veracruz huan in tepetl Potosí (3713 m s. n. m.) ipan Yancuic León. In Sierra Madre Oriental ca ompa Mexico Iquizayatlampa, in Sierra Madre Occidental (3776 m s. n. m.) ipan Mexico icalaquitlamapa, in tepetl Mohinora (3300 m s. n. m.) ipan huitztlampa huan in tepetl Tacaná (4092 m s. n. m.) ipan Chiyapan.

AtiliztliXikpatla

 
In Cañón del Sumidero, Mexcalapan Chiyapan

Mexico ce tlacatiyan ica cuechahualiztli huan miac atl ipan tlalticpac, quipia atezcatl huan hueyi atoyatl matel Bravo atoyatl, Balsas atoyatl, Panoco atoyatl, Lerma atoyatl, Ozomahtzintlan atoyatl, Grijalva atoyatl, Tamesí atoyatl, ohcequin atoyatl, noyuhquin hueyi atezcatl quemeh Chapallan atezcatl, Cuitzeo atezcatl, Patzcuaro atezcatl, Catemaco atezcatl, Yuriria atezcatl, ohcequin.

In Mexico atoyatl ca ipan eyi tlacuetlayan. In Tepapaquiltiliztli tlacuetlayan in Ayollohco ihuan in ihtic tlacuetlayan. In Mexihco tlapanahuia inic anqui atoyatl in Bravo ca. Yeh in octacatia 3 304 km, ihuan quichihua in cuaxochtli ica in Tlahtohcayotl in Cepanca. Occe tachcauh atoyatl in Ozomahtzintlan Atoyatl in tlapanahuia inic coyahuac atoyatl, quichihua in cuaxochtli ica Cuauhtemallan; in Mexcalapan in tlacatiyan inic ome tlapanahuia inic coyahuac atoyatl, inon cetiya in atl in Tabasco ixtlahuac, in mochahua in Mexihco huel coyahuac cuenca; huan in Panco in catleh in Mexico Tlahuelmayan in itech pohui.

Ipan in Tepapaquiltiliztli ahcih in Lerma huan Balsas atoyal, in catleh monequi in Mexihco huehcapantlalpan; in Sonora, Fuerte, Mayo ihuan Yaqui atoyatl quichihuia mocnelih in mictlancihuatlampa nenayotl, ihuan in Colorado atoyatl in xexelhuia ica in Tlahtohcayotl in Cepanca. In ihtic atoyatl ahmo ahci in hueyatl, ahmo anqui ca. Onca in Casas Grandes atoyatl Cihuahua huan in Nazas atoyatl ipan Durango. Achi mochintin in Mexico atoyatl ahmo huel coyahuac ihuan achi ayac acalpapanoni.

Mexico quinpia miac atezcatl ihuan amanalli in itlalpan. In tachcauh in Capallan atezcatl Xalixco, huan ipampa in pani tlanemitiliztli hueliti huaquizquia. Occe tachcauh atezcatl in Pátzcuaro, Zirahuén huan Cuitzeo. No ihuan, in atzaucmanaliztli tlachiuh tlachihualatezcatl, iuhqui in Mil islas ompa Huaxyacac.

YeyantliXikpatla

Mexico iyoliz hueyi, quipia ohcequin yeyantli, xeliuhca in Tropico de Cancer itlal. Nican quipia hueyic tepehuahcan, cuauhtlahtli, huacqui teotlalli moihtoa llanos, quipia hueyatl ihuan hueyi atoyatl.

Mexico tlalli ica nepapan immanyotl. Ic itlaliliz in tlacatiyan tlatectli ipan ome huel ahmo neneuhqui tlaixpayotl, quitlahcotec in Trópico de Cáncer. Inin tlilantloc quixeloa in tlacatiyan ipan ce totoncatlalli ihuan ce tlanaliuhtoctlalli. Yeceh in tlaixpayotl iuhcayotl ihuan in ilhuicaatl quipatlah in immanyotl in tlacatiyan.

Onca Mexico huehcapan tepetl immanyotl ahmo huehca in totoncapan. In tlen ica oc yeh immanyopatlaliztli in tlahtohcayotl Durango ca La Rosilla, in canin monamiqui in tlapanahuia inic tlani totoncayotl, in iuh -26 °C, huan in tlapanahuia inic pani ipan in Tlani California huaccaixtlahuatl in canin quipanahuia in 50 °C. In quiyauhyoh ihuan totonqui tlalli quichihua in Ayollohco Mexihco ihuan in Tepapaquiltiliztli tlani hueyatenixtlahuatl, nican in totoncayotl tlatectli in 15.6 °C ihuan 40 °C itzalan ipan tlachiconti. Ce totoncapan quichihua in tlalli ipan in 614 ihuan 830 msnm itzalan, nican in nican in totoncayotl tlatectli in 16.7 °C ihuan 21.1 °C itzalan ipan tlachiconti. In cecec tlalli onca ixquich in 1830 msnm ixquichca in 2745 m.

Ipan in tlanaliuhtoc tlanipipinimmanyotl in totoncayotl tlatectli in 10 ihuan in 20 °C itzalan ihuan onca quiyahuitl in ahmo quipanahuia in 1000 mm in xihuitl. Ahco in 1500 m in huehcapancayotl, inin immanyotl ipampa in tlalli iancayo. Ica inin immanyotl, in cecualoliztli mochihua cece xihuitl, no in quiyauhcepayahuitl ihuan in cepayahuiliztli in catleh oc yeh mochihua in mictlampa in tlacatiyan huan ipan in tepetlah.

Occe immanyotl mochihua ic in totonqui-pipinqui ihuan in totonqui-tlanipipini. In tlalpan ica inin immanyotl, quiyahui in xopan no mochi in xihuitl. In quiyauhyotl ahci in tlapohualoni in 1500 mm, huan onca tlahco totoncayotl in 24 huan 26 °C itzalan. In tlalli ica inin immanyotl tlatectli ipan in hueyatenixtlahuatl in Mexico ayollohco, in Pacífico ailhuicatl, in Istmo Tecuantepec, in mictlampa Chiapah huan in Yucatan tlalyacatl.

In huaccatrópicopan onca in achtopa immanyotl. Motlalia in tepetlalpan in Nantepehuahcan tonalquizayampa huan tonalcalaquiyampa, in Atoyatl in Balsas atoyatl huan in Papaloapan atoyatl, iuh ipan cequi tlalli in Tecuantepec, in Tlalyacatl Yucatan huan in tlahtohcayotl Chiapah. In huaccatrópico in tlapanahuia inic cemantoc ohuih totonqui immanyotl in Mexico tlalli.

In tlanaliuhtoctlalli in canin in quiyahuitl ahmo quipanahuia in 350 mm. In xihuitl tlahco totoncayotl tlatectli in 15 huan 25 °C itzalan, huan quiyahuitl tlapohualoni huel yolcuecuepqui. Achi mochi in mexicatlalpan in tlatectli in mictlampa in Trópico de Cáncer, onca inin iuhquiyotl.

In xopantlah mani in tlamacuilti huan tlamahtlacti meztli itzalan. In tlahco quiyahui ipan 70 ilhuitl xiuhpan. Yeceh, onca ahtleh quiyahuitl in achi mochi in tlalli, ipampa in tepetl quitzacuah in Mexicatl Huehcapan Ixmaniliztli quinmixcahualtiah. In tlanaliuhtoctlalpan in huehcapan ixmaniliztli, in tlahco quiyahuitl 635 mm cece xihuitl. In tlapanahuia inic cecec tlalli in huehcapan tepetl, onca 460 mm. Inic ipan in mictlampa in huehcapan ixmaniliztli tlahcohuaccaixtlahuatl onca 254 mm cecexihuitl. Onca tlalli ica 1000 mm ixquichca 3000 mm.

In tlacatiyan tlahco totoncayotl cequi 19 °C ca. Yeceh, in huehcauh tlahco in Altepetl Mexico mani ipan in meztli tlacenti huan tlachiconti. In ipan Altepetl Juárez, Mexicali, San Luis Potosí, Hermosillo, Torreón, Saltillo huan Monterrey onca huel pani huan huel tlani totoncayotl.

YoliztliXikpatla

Mexico ce ipan 12 hueyinepapan tlacatiyan in cemanahuac. Ica ahzo quen 200 000 ahmo neneuhqui yollamantli. Mexihco chantih in 10- 12% in cemanahuac nepapanyolilizzotl[11]. Mexihco tlatectli ipan inic ce ipal in tlalneloanih ica 733 yollamantli, inic ome ipal in chichihualehqueh ica 448 yollamantli, inic nahui ipal in necocnemini ica 290 yollamantli ihuan inic nahui ipal in tlanelhuayotl ica cequi 26 000 yollamantli[38]. Mexihco inic ome ipal in ecosistemas ihuan in inic nahui ipal in yollamanpohualli[39]. Achi 2500 yollamantin quintzacuilihcah in mexihcatl nahuatilli[39]. In mexihcatl tepacholiztli oquichiuh in Sistema Nacional de Información acerca de la Biodiversidad (Tlacatiyan Temachiztiliztli Sistema itech in Nepapanyolilizzotl), in catleh momachtia ihuan quipalehuia in ecosistemas cualli tlanemitiliztli.

Cequi 170 000 km² itztiuh iuhqui "Áreas Naturales Protegidas" (Tlatzacuililli Yeliztli Tlaixpayotl). Mopohuah 34 yolilizolololli tlapiyalli, 64 tlacatiyan chinancalli, 4 tlacatiyan yeliztlachihualli, 26 in tequitzacuiliahzqueh in tlanelhuayotl ihuan in yolcameh, 4 in tequitzacuiliahzqueh in yeliztli ihuan 17 yolilizcalli[11].

Nican Mexico quipia cuauhtontli nepapan, quemeh cuetlaxochitl, cuanacaxochitl, pochotl, copalcuahuitl, teonochtli, nohpalli, tzaponochtli, metl, mizquitl, ocotl, ahuatl huan ohcequin.

No xiquitta Mexico quipia totomeh quemeh quecholtototl, tzopilocuauhtli, cozcacuauhtli, quetzaltototl, noyuhqui quipiya miequin yolcameh, in chichinimeh tlacamichin, techalotl, tlacaxolotl, mazatl, temazatl, azcacoyotl, miztli, ocelotl, ayotochtli, hueyimichin, amiztli, cuatochtli, zacatochin huan occequin.

TeyacanaliztliXikpatla

Mexico tlalli quipia caltetlahtlaniliztli motech teyacanaliztli ipan itecuacan in Altepetl Mexico, tlahtocac tequitini in tlacatzin Andrés Manuel López Obrador in hueyi tetlanahuatiani quihtoznequi ipan Mexico ce tlahtocatlahtoani.

Mexico ixeliuhcaXikpatla

In Mexico quipia 32 tlahtohcayotl, ce itecuacan in Altepetl Mexico.

Mexico ixeliuhca
Tlahtocayotl Chanehqueh (2005) Tlaixpayotl (km²) Tecuacan
Tlahtocayotl in Cepanca Mexico 103 088 000 1 959 248 Altepetl Mexico
1. Aguascalientes 1 051 000 5 625 Aguascalientes
2. Baja California 2 842 000 71 546 Mexicali
3. Baja California Sur 517 000 73 943 La Paz
4. Campeche 751 000 57 727 Campeche
5. Chiyapah 4 256 000 73 681 Tochtlan Gutiérrez
6. Chihuahua 3 238 000 247 487 Chihuahua
7. Coahuillan 2 475 000 151 445 Saltillo
8. Coliman 562 000 5 627 Coliman
9. Durango 1 489 000 123 367 Durango
10. Guanajuato 4 893 000 30 621 Pachtitlan
11. Guerrero 3 116 000 63 618 Chilpantzinco
12. Hidalgo 2 334 000 20 856 Pachyohcan
13. Xalixco 6 652 000 78 630 Atemaxac
14. Mexico 14 161 000 22 333 Tollohcan
15. Michhuahcan 3 988 000 58 667 Morelia
16. Morelos 1 605 000 4 892 Cuauhnahuac
17. Nayarit 943 000 27 862 Tepic
18. Yancuic León 4 164 000 64 203 Monterrey
19. Huaxyacac 3 522 000 93 343 Huaxyacac
20. Puebla 5 391 000 34 251 Cuetlaxcoapan
21. Querétaro 1 593 000 11 658 Tlachco
22. Quintana Roo 1 134 000 42 535 Chetumal
23. San Luis Potosí 2 412 000 61 165 San Luis Potosí
24. Sinaloa 2 610 000 57 331 Colhuahcan
25. Sonora 2 384 000 179 516 Pitic
26. Tabasco 2 013 000 24 747 Villahermosa
27. Tamaulipas 3 020 000 80 148 Altepetl Victoria
28. Tlaxcalah 1 061 000 3 997 Tlaxcalah
29. Veracruz 7 081 000 71 856 Xalapan
30. Yucatan 1 803 000 39 671 Mérida
31. Zacatecah 1 357 000 75 416 Zacatecah
32. Altepetl Mexico 8 670 000 1 484

TequitiliztliXikpatla

Tlanamacnetitlaniztli Tlanamactlacuiliztli
Tlacatiyan 100% Tlacatiyan 100%
  Tlahtohcayotl in Cepanca America 14,5%   Tlahtohcayotl in Cepanca America 17,7%
  Canada 12,2%   China 11,1%
  Brasil 9,7%   Xapon 6,2%
  Colombia 6,7% Nemachiyōtīlli:KOR/nhn 5,1%
  Alemania 6,0%   Canada 4,9%
Occequin 33,1% Occequin 40,0%

Mexico ce tlacatiyan ipan America cemantoc tlalli ica itequiyo itech Tratado de libre comercio temocpan ica Tlahtocayotl in Cepanca America huan Canada, noyuhqui ica Brasil, Uruguay huan Paraguay icampa inahuatil motenehua MERCOSUR. Mexico tequiyotl tequipanoa ihuic tlaquixtilli tlalpixcayotl ica inic ce ichcapixcayotl ipan mictlampa, noihqui inic ome tequipanolli piya ce hueyic acalquixohuayan itequipanoliz in ompa Chalchiuhcuecan, Tochpan, Acapolco, Mazatlan, Tampico, Manzanillo, Salina Cruz, Coatzacoalco huan Ensenada.

TlapixcayotlXikpatla

Occequin mexicah tequipanoa tlalpixcayotl itechpahuicpa acintli, ahuacatl, cintli, matzahtli, nohpalli, tlauhtli, xalxocotl, xocomecatl, zacacintli, nohuan pitzopixcayotl, cahuayohpixcayotl, cuacuahuehpixcayotl, pipiyolpixcayotl, inompan coyonimatiliztli nozo oztoyotl ipampa tlaquixtilli iztac teocuitlatl, chiltic tepoztli, tliltepoztli, amochitl, temetztli huan coztic teocuitlatl.

NehnemiliztliXikpatla

Ce nehnemiliztli, inic ome tomincayo ipampa tequitiliztli ipan Mexico, in tlacatiyan quipia hueyic cualcan ipampa nehnemi canahpa Cancún, Los Cabos, Puerto Vallarta, Acapolco, Cuauhtolco, Tulum, Cozumel, Rosarito, Mazatlan, Puerto Peñasco, Guaymas, Cozcatlan, Iztapan, Zihuatanejo, Tampico, Chalchiuhcuecan, Sabancuy ohcequin.

Tlanonotzaliztli huan huaznenquiXikpatla

Mexico tlalli quipia ce hueyiohtli matlatl itech 366 095 kilómetros, xiuhpan 2008, quipiya 56 ehcaquixohuahyan ipan mochi tlacatiyan, Altepetl Mexico quipiya Aeropuerto Internacional Benito Juárez ocachi tenyoh huan ocachi ohtianimeh.

ChanehmatiliztliXikpatla

Ce tlacaliztli itechcopa 126,014,024 chanehqueh (Censo INEGI xihuitl 2020), ica 1,4% ipan altepecalpolli, inic ce densidad 16,54 hab/km². Inin nochintin chanehqueh, 65 millones cihuameh ca (51.2%) huan 61 millones tlacameh cah (48.8%). Ce 23,67% (2.933 chaneh.) In tlacamilqueh, 76,33% (9.459 chaneh.) in altepetlacameh ipan mochi altepeticpac 1.576.259 chanehqueh.

Altepenanyotl ipan Mexico

 
Altepetl Mexico
 
Monterrey
 
Atemaxac

Altepenanyotl Tlahtocayotl Chanehqueh Altepenanyotl Tlahtocayotl Chahnequeh

 
Cuetlaxcoapan
 
Tolohcan
 
Tijuana

1 Altepetl Mexico Altepetl Mexico, Mexico huan Hidalgo 21 804 515   11 Mérida Yucatan 1 316 088
2 Monterrey Yancuic León 5 341 171   12 San Luis Potosí San Luis Potosí 1 243 980
3 Atemaxac Xalixco 5 268 642   13 Aguascalientes Aguascalientes 1 140 916
4 Cuetlaxcoapan Puebla huan Tlaxcallan 3 199 530   14 Mexicali Baja California 1 049 792
5 Tolohcan Tlahtohcayotl Mexico 2 353 924   15 Saltillo Coahuillan 1 031 779
6 Tijuana Baja California 2 157 853   16 Cuauhnahuac Morelos 1 028 589
7 León Guanajuato 2 139 484   17 Colhuahcan Sinaloa 1 003 530
8 Tlachco Querétaro 1 594 212   18 Morelia Michhuahcan 988 704
9 Altepetl Juárez Chihuahua 1 512 450   19 Chihuahua Chihuahua 988 065
10 La Laguna Coahuillan huan Durango 1 434 283   20 Chalchiuhcuecan Veracruz 939 046
Nemachiyōtīlli:Small

TlacanemitiliztliXikpatla

Mexicah chantiah ipan occe tlacatiyan xiuhpan 2020 huan chontalchanehqueh chantiah ipan Mexico xiuhpan 2020.[40]

  •   797.266 tlahtohcayotecah
  •   56.810 cuauhtemaltecah
  •   52.948 venezoltecah
  •   36.234 colombiatecah
  •   35.361 hondureñotecah
  •   25.976 cubanotecah
  •   20.763 españoltecah
  •   19.736 salvadortecah
  •   18.693 argentintecah
  •   12.439 canadatecah

PaccayeliztliXikpatla

Mexico quipia cualli paccayeliztli, ohcequin cocoxcalli pahtia miaquin cocoxqueh. Ipan Mexico ca Instituto Mexicano del Seguro Social.

NeltococayotlXikpatla

Neltococayotl ipan Mexico1
Neltococayotl Neltococa
Catolicismo Romano 74.612.373
Protestantismo ihuan Evangelismo

Históricas
Pentecostales
In Cemanahuac Itlahuil
Occequintin

4,408,159

599.875
1.373.383
69.254
2.365.647

Bíblicas no evangélicas

Adventistas
Mormones
Temelahuanimeh Jehová

1,751,910

488.945
205.229
1.057.736

Judaísmo 45.260
Aocmo Neltococayotl 2.982.929
Islamismo 5,874
No especificada 732.630
1Sólo contempla la población mayor de cinco años,
que en el año 2000 sumaba 84.794.454
Fuente: INEGI (2000) [1]

Cuix yectel xihuitl, in achtocaxtiltoc macehualtin neltoquiztia ipan icel teotl tlachihuani cemanahuatl, atzintli, ilhuicatl, tepetl, tlalli, ehcatl, in metztli huan tonatih motenehua huehuecauh teotetl itech ohcequin.

Huehueteotl teoneltococayotl poliuhqui cenca iciuhcac catca ipampa catolicismo romano, macehualtin ahmo oneltoqui mochololih huan occequin tlaihiyohuatilocqueh zanno Santo Oficio (España Atlacayotl) ipampa judiotlacameh nozo marranos. Ihcuac caxtiltecah ompehua mah cristiania canah macahualtzin zan motlamati catolico teoneltococayotl quemeh cristianoyotl ipan yancuic tlalli ocholoc Caxtillan, matel in teopixqueh tlamacazqueh tlen oyeyah occequin cristianomeh itoca lutero tlalnetoqui, ortodoxo tlalnetoqui, huan inglaterratlalnetoqui ipan Reino Unido huan Alemania. Ohcequin cristianomeh itoca pentecostales, evangélicos, prebiterianos huan Testigos de Jehova.

Ipan macehualneltococayotl, mexica tlalneltoca ipan tlacameh ica teteo, quemeh Jesús Malverde, xeliuhca itzalan santomeh huan teomeh.

Axcan Mexico quipia miacquin tlaneltoqueh ipan cristianoyotl, mochintin catolicotlacameh, noyuhqui ohcequin neltococayotl judioyotl, ce calpolli ocachi hueyic ipan America Huitztlampa, mochintin azquenzitlacameh huan occequin sefarditlacameh nozo mizrahitlacameh, noyuhqui islamyotl ce neltococayotl ompa Mexico tlalli huan ahmo neltococayotl quihtoznequi ateos nozo ahmo teotlalnetoqueh.

TlahtolliXikpatla

Tiweli tikmati achiyok nikan: Tlahtolli ipan Mexico

In ahmo cah nahuatillahtolli Mexihco. Caxtillantlahtolli tel, motlahtoa iuh de facto achcauhtlahtolli auh 97% chanehqueh quitlahtoah. Hueynahuatilli ihuic Macehuallahtoltin tel, piya mochintin macehuallahtoltin motlahtoa Mexihco, ihuic tleinzazo chanehqueh tlapohualli, cualli iuhquin Caxtillantlahtolli canah motlahtoa auh macehualtin hueliti ihcuiloa achcauhtlahcuilolli intlahtolcopa.[41]. Caxtillahtoltica, nahuatilli toca -achi 60 tlahtoltin- tlacatiyan tlahtoltin. Inin piya mochintin Ixachitecah tlahtoltin tleinzazo chihualiztli; quitoznehqui, piya no ahmacehualtin Mexihco. Ic, Comisión Nacional para el Desarrollo de los Pueblos Indígenas piya Quicaputlahtolli oquichiuh ihuicpa TCI, [42] no in Cuauhtemaltecah Ixachitecah tlacah.[43] Mexihco icpiya ixachi Caxtillantlahtoqueh ica ompa tlahtolqueh tlein onto Caxtillantlahtolli tlacatiyan, auh ica ⅓ mochi Caxtillantlahtohqueh Cemanahuac.

In tlahtolli motlahtoa ipan Mexihco cah Nahuatlahtolli, Mayatlahtolli, Mixtecatlahtolli, Tzapotecatlahtolli, Otontlahtolli, Mazahuahtlahtolli, Michhuahcatlahtolli ihuan occequintin. Occequintin Europanecah tlahtolli Veneziatlahtolli, Tlani teutontlahtolli, Alemantlahtolli, Franciatlahtolli, Catalantlahtolli, Galiciatlahtolli ihuan Rumaniatlahtolli.

TlamachtiliztliXikpatla

In tlamachtiliztli ipan Mexicoticpacpa miectin xiuhpohualli nican, aztecah ihuan mayatlacah onemachti canah ichanehhuan ica tlahtolli, tlahcuiloliztli, toltecayotl huan tlachiuhtlacayotl huan oahcico itechpahuic caxtiltecah ocuiltonoa in chanehqueh itech tlalpan ihuan itlachiuh ce huel tlahuapahuallalhuayotl ixcoyan no Mexico.

Inon tlalpan axcan quipiya ce cualli nivel nemachtiliztli ipampa macehualteizcaltiliztli xocoyoxiuhpan, in ahmo tlahcuiloyotl aci xihuitl 2020 ipan 9.02 % ichanehhuan tlacempohualiztli. Nican inic ce nemachtiliztli huan inic ome nemachtiliztli zan nen ihuan mamaltica (9 xihuitl mani nemachtiliztli). In tlacatiyan nican quipiya ipan temachtiliztli coconeh xochitlah, inic ce tlamachtiliyan, inic ome tlamachtiloyan, bachillerato, tepochcaltlamachtiloyan huan Hueyi tepochcalli, noyuhqui in Escuela Secundaria, noyuhqui quipia in conemeh; pipilton huan cihuapiltin temachtiah ica chanehqueh.

Mexico quipiya ipan ahcopa tlamachtiloyan, canahpa hueyi tepochcalli tlen itocah Universidad Nacional Autónoma de México, Instituto Politécnico Nacional, Universidad Autónoma de Guadalajara, Universidad Autónoma de Nuevo León, Universidad Autónoma de Chapingo huan Universidad Autónoma del Estado de México, ce pani tlamachtiloyan itech Mexico Instituto Tecnológico de Estudios Superiores de Monterrey, Universidad La Salle, Universidad Iberoamericana, Universidad de las Américas, ohcequin.

Inic ce nemachtiliztli canahpa huehcauh nemachtiliztliXikpatla

In Coconeh Chantli achcauhtica nemachtilli ica hueyi tepochcalli. Ce hueyic tepanahuiliztli ipampa mexihcatl macehualteizcaltiliztli in Comisión Nacional del Libros de Texto Gratuitos (Calpollotl Tlacatiyanco icopa amoxtlahcuiloliztli zan nen) otlachihualoc ipan CONALITEG tepoztlahcuilolli namaquilizhuayan icampa occequintin coconeh tlamachtilcalco. Axcan quipiya amoxtli ipan macehuallahtolcopa huan amoxtli ipampa ixpahpalcoconeh.

Ipan huehca altepemaitl ihuan macehualcalpolli quipia nemachtiliztli icampa tepozmetztli motenehua Edu-Sat tlen transmite videoconferencias ihuan teleconferencias caxtillantlahtolcopa ihuan macehuallahtolcopa ipampa 3000 tlamachtilcalli ihuan 300,000 temachtianimeh ipan occe tlacatiyan. Noyuhqui inin tlansmisión satelital Edusat aci canahpa occe tlacatiyan tlanihuic America tlahcopampa huan Colombia.

Álvaro Obregón oquichiuh Secretaría de Educación Pública ipan 1922. Yehhuan piya nemachtiliztli Mexihco.

TequinemiliztliXikpatla

Mexihco ce tlacatiyan ican mochi tlacuicuiliztli ipan Centlalticpac quito Tlaquitcayotl ipan Tlachihuatlacayotl icampa UNESCO; ixquichi tlamatocac toltecayotl, yolizyoliztli ipan ahmo tlamatocac toltecayotl quemeh tlacualcayotl, macehualmihtotiztli, macehuallahtolloliztli.

Ipan inon tlalpan ihuicpa huehueyi tlahcuilomeh quemeh Diego Rivera, David Alfaro Siqueiros, José Clemente Orozco, Frida Kahlo occequintin. Inin xiuhpan 1650, zanno ihcuac tlahchilohuaya ompa Mexihco in iteuhcayo Miguel Cabrera. Occepa xihuitl Alejandro Toledo ce tlacuiloh cenca tenyo ipan Cemanahuac ipampa itlapal huaxyacatl ixiptli.

Ipan Mexihco, teonantzin Nantzin Juana Inés de la Cruz ihuan Juan Ruiz de Alarcón oamatlacuiloh amoxtli ica Caxtillantlahtolli. Ahzozan Octavio Paz oamatlacuiloh La piedra del Sol quemeh inic ce amoxtli ipampa Caxtillantlahtolli. Ahzozan huehca xihuitl oquiamatlacuilo Carlos Fuentes ahnozo in xochicuicani Rosario Castellanos.

In mexihcatl calmanayotl cenca cualli cah, Ipan huehuehaltepetl quemeh olmecatoltecayotl, mayatoltecayotl, tzapotecatoltecayotl, teotihuahcatoltecayotl, mexihcatoltecayotl, occequin. In caxtillanxiuhpan in teocalli ihuan tzacualtecalco motenehua Barroco. In axcan cahuitl mexicatl calmanayotl oquitlachiuh ipampa Luis Barragán ce calmanani achcauh ipan Minimalismo.

TonalpohualamoxtliXikpatla

Mexico itonalpohual
Tonalpihualli Ilhuitl
1 metztli enero Yancuic xihuitl
6 metztli enero Reyes Magos
2 metztli febrero La candelaria
Semana santa Viernes Santo
Semana santa Domingo de pascua
1 metztli mayo Día del trabajo
Mayo - junio Día de las mulas
15 metztli septiembre y 16 de septiembre Fiestas Patrias
1 metztli noviembre y 2 de noviembre Día de Muertos
20 metztli noviembre Día de la Revolución Mexicana
12 metztli diciembre Día de la Virgen de Guadalupe
24 mitztli diciembre y 25 de diciembre Festividades navideñas

TlaixcopinaliztliXikpatla

Tiweli tikmati achiyok nikan: Mēxihcatl īxiptlayōliztli

In inic ce mexihcatl ixiptli xiuhpan 1897, itech Ingeniero Salvador Toscano otlachiuh ohtli ipan tlahuantli itechpa inin tlacatiyan cenca tlachcauh (oquicceecentlaaliaa yeh ipan xihuitl 50’s itoca itech Memorias de un Mexicano teeilnaamiquiliztli itechpahuicpa ce mexicatl, ihuan noyuhqui inic ce ahmo huehca tlaooltetzetzeliuhcaayootl motenehuaa Don Juan Tenorio xiuhpan 1898. In inic ce huehca tlaooltetzetzeliuhcaayootl catca Fatal Orgullo in xiuhpan 1916. Auh 1920 xiuhpan otlachiuhqueh inic ce peliculas icampa tlatozcatl Hollywood, California tlein otlaquiti nochi huel mexicah cineastas. In xihuitl 1930 otlachiuh in cine mach tlacaqui, cenca tenyoh in cemanahuac ipan nochi tlacatiyan caxtillantahtoltica ica peliculas iuhqui Sobre las Olas (aacueeyopan) xiuhpan 1932 nozo itechpahuic René Zacarías ihuan Raphael J. Sevilla in pelicula Alla en el Rancho Grande, xiuhpan1936.

Cah hueyi mexihcah ixiptlayoliztli quemeh Amores Perros auh Y Tu Mamá También auh huehueh quemeh Ahí Está El Detalle. Hueyi mexihcah ixiptlayotiani iuhquin Alfonso Cuarón ipan Harry Potter and the Prisoner of Azkaban.

TlacualiztliXikpatla

 
Cintlacualiztli.

Mexico quipia ce hueyi tlacualiztli moihtoa ic Patrimonio Cultural de la Humanidad ipan UNESCO, Nican ce tequichihualiztli itech cintli, chilli huan nohpalitl, tomatl, ohce xochicualli, ce hueyi tzapotecatl motenehua Abigaíl Mendoza, yehuatl itech Teotitlan ompa Huexyacac tlahtocayotl tlachihua tlemolli huan chilmolli. In tlayolli quitlaxcalia, atolli, tamalli, tlaxcalli, totopochtli huan tlaxcalpacholli.

Mexico ce tlacatiyan ica ixachi tlacualli in ompa tlaltipac, in tlacualli ma tacualli, tamalli, tlaxcalli, tlaxcalpacholli, pozolli, tzopitl, chilaquilitl, tlaxcalchilatl, tlatetzauhtli, neuctli, tlemolli, ohcequin.

Nican quipia onilli ma, mexcalli, meoctli, tlapaloctli, tleatl ohcequin.

TonalizcayotlXikpatla

TequichihualiztliXikpatla

Miac tlatzotzohnaliztli cah inin tlacatiyan iuhquin rock, pop nozo tlātlamantic. Hueyi tlacuīcaliztli cateh Lorena y Los Alebrijes, Noesis, Etnia, occe.

Ca cuicacan quemeh Auditorio Nacional, Foro Sol huan Teatro Metropolitan.

TlahcuiloliztliXikpatla

Tlacuiloliztli ipan mexicah catca itech huehuehcauh cahuitl ica achto macehualtin.

TlatzohtzonaliztliXikpatla

Hueyi cuicanimehXikpatla

Huehuehtequiyotl itech tlacatlalticpacXikpatla

 
Icnocalli Cabañas ipan Atemaxac.

MomotlaliztliXikpatla

Nican Mexico quipiya cualli neicxitapayolhuiliztli, itlacahuan cateh ica Selección Mexicana del Fútbol. In momotlaliztli ipan Mexico ca ipampa xopatoltiliztli (ihuicpa in xiuhpohualli XX), chiquiuhpatoliztli, omemalacaztli, tenis, mapatoltiliztli, ihuan momotlacayotl itech tepozcuaitl. Axcan, Mexico tlalli, ce centlalticpac huelitini ica momotlaliztli, ihcuac tecuacan itechpahuic Olimpicayoh Mahuiltiliztli xiuhpan 1992 in ompa Altepetl Mexico 1968, otlacauh huel miac imomotlaliz ipampa ce tlacatiyan itech America Latina.

Mexico oquipiya cemanahuac tlamahuichihuanih ipan momotlalcayotl quemeh: xopatiliztli, padel, mapatoltiliztli, hockey patines, amapatoltiliztli, acalpamitl, karate, judo, taekwondo, boxeo, tenis, atletismo, gimnasia, trial, enduro, triatlón, aquizaliztli, windsurf, golf, motociclismo, rally, ciclismo, ocachi axcan, Fórmula 1 ihuan quiquiuhpatoltiliztli.

No xiquittaXikpatla

AmoxtiliztliXikpatla

ToquiliztequitlXikpatla

  1. «Mexico - Geography». CIA The World Factbook. CIA.
  2. Nemachiyōtīlli:Cita web
  3. Nemachiyōtīlli:Cita web
  4. Alfonso González & Mirta A. González, Español para el hispanohablante en los Estados Unidos.(caxtillantlahtolcopa)
  5. Poblamiento de América
  6. Nemachiyōtīlli:Cita revista
  7. Nemachiyōtīlli:Cita web
  8. Nemachiyōtīlli:Cita web
  9. Nemachiyōtīlli:Cita noticia
  10. Nemachiyōtīlli:Cita web
  11. 11,0 11,1 11,2 Nemachiyōtīlli:Cita web
  12. Nemachiyōtīlli:Cita web
  13. Constitución de los Estados Unidos mexicanos (1824), nohuiyan
  14. Constitución de la República Mexicana (1857), nohuiyān
  15. Francisco Xavier Clavijero ōtzintih īHistoria antigua de México y de su conquista ōquitlahtoh ītechpa in país del Anáhuac (in Ānāhuac tlācatiyān) īpan inic cē āmoxtlahtōlxēxelōliztli, tēl īpan mochi yeh quitēnēhua territorio mexicano (mēxihcatlalli) ahnozo reino de los mexicanos (in mēxihcah īntlahtohcāyo) in Yancuīc Caxtillān in tlein quipiyain huehcauh mexicatlalli, īhuān nō in mayatlālli īhuān in michhuahcatlālli.
  16. Constitución de los Estados Unidos mexicanos (1824).
  17. Arquelogía Mexicana, Oasisamérica, 9 ome metztli in xihuitl 2019.
  18. Casas y Caballero, 1995: 38.
  19. Márquez Morfín y Hernández Espinoza, 2005: 14.
  20. MacNeish, 1968: t. II.
  21. Aveleyra, 1956.
  22. Fujita, 2006: 82-98.
  23. Christian Duverger, 2007.
  24. López Austin īhuān López Luján, 2001.
  25. Las fechas son de Pool, 2007: 10.
  26. Kubler, 1984: 191.
  27. Childs Rattray, 1997: 73.
  28. Thomas, 1993: 115-128
  29. Díaz del Castillo, 2007: 15-27
  30. Thomas, 1993: 193-210
  31. Díaz del Castillo, 2007: 145-148
  32. Sahagún, 1999: 702-703.
  33. Thomas, 1993: 427-438
  34. Díaz del Castillo, 2007: 254-262
  35. Díaz del Castillo, 2007: 367-373
  36. Sahagún, 1999: 845-848. Se desconoce la fecha exacta de la muerte de Cuauhtémoc, así como el paradero de sus restos.
  37. INEGI (2010): "Superficie Continental e Insular del Territorio Nacional", consultada el 10 de mayo de 2010.
  38. Biodiversidad en México.
  39. 39,0 39,1 Sistema Nacional sobre la Biodiversidad en México.
  40. Estadistícas Población extranjera en México por nacionalidad 2020, 2 metztli mayo, 2022. (caxtillantlahtolcopa)
  41. Ley General de Derechos Lingüísticos de los Pueblos Indígenas. Ihcuilōni īpan Tlachicōnti 4, 2007.
  42. Kikapúes - Kikaapoa īhuīcpa CDI.. Ihcuilōni īpan Tlachicōnti 4, 2007.
  43. Cuauhtēmallān īhuān Chiyapan tlahtōltin īhuīcpa CDI. Ihcuilōni īpan Tlachicōnti 4, 2007.

TlahtolcaquiliztiloniXikpatla

  1. Tlahtolli moihtoa ipampa mayatlacameh ipan Yucatan. Ipan nahuatlahtolli quihtoznequi yucatecatlahtolli.
  2. Tlahtolli moihtoa continente caxtillahtolcuepa. Ipan nahuatlahtolli quihtoznequi cemantoc tlalli.

Occe necuazaloliztliXikpatla