Yucatan nozo Tlahtocayotl Yucatan (Caxtillahtolli: Estado de Yucatán, Mayatlahtolli: U Péetluꞌumil Yucatán). Ce tlahtocayotl ipan Mexico ca, altepetl Mérida itecuacan. Cuaxochtia canahpa mictlampa ica Mexico ayollohco, in huitztlampa ica Campeche huan Quintana Roo, canah tonalquizayampa ica Quintana Roo, huan tonalcalaquiyampa ica Campeche huan in Mexico ayollohco.

Tlahtohcayotl Yucatan
Estado de Yucatán
Ipan Yucatan
Ichimal Yucatan
Yucatan in Mexico (location map scheme).svg
Lema '
Tlacatiyan Flag of Mexico.svg Mexico
Tecuacan Mérida
Hueyaltepetl Mérida
Tlaixpayotl
- Campa
22,499.95 km2
25
Ancayotl 19°21′15″N
99°37′51″O
Nelihuahcapanca Tepetl Benito Juárez
(216 msnm)
Chanehqueh
- Campa
- Pozahuacayotl
- Campa
37,253,956 chan.
1
663 chan/km²
11
Tlahtolli Caxtillantlahtolli ihuan Yucatecatlahtolli
IDN
- Campa
0.958
10
PIB
- PIB Per Capita
$ 1.812.968 MDD
$ 42,325 USD
Tzintiliztli Tlachiucnāuhti 9, 1850
Tetlanahuatiani Rolando Zapata Bello
Teuctlahtoqueh 3
Tequichihuanimeh 65
UTC UTC-6
Tlacatocaitl Yucatecatl
Onohuayan 16
Altepetlahtohcan 125
Nenecuilhuaztli
 - USPS
 - ISO 3166-2


MX-YUC
Matlatzalantli {{{Matlatzalantli}}}

TlaltocayotlXikpatla

Zan niman ipampa inon tlahtohcayotl ompa Yucatan tlalyacatl ipan Mexico tlalli, motoca «Yucatan» ompa imayatlahtol, ihtoca caxtillantlahtolcopa Uj yu'uk a t'aan nahuatlahtoltica Mah xitlacaqui yehuan tlahtoah. Huehuecauhtica ipan mayatlahtolli Yucatan, quiza ipan: mayatlahtocopa Ma'anaatik ka t'aan, macehualzazanilli quihtoa ica caxtiltecah, nican inelhuayo pehua ica uj yu'uk- huan in tlahtolli a t'aan tlen ipehualiz huala itechpahuicpa Mah xitlacaqui yehuan tlahtoah.[1]

Occequin tlamatinimeh ihtoa ce chontallahtoltica, motoca Yoko t'an ompa Tabasco tlahtohcayotl (huehuehcauh Onohualco). Tlahtohcantlahtolli ipan Yucatan quihtoah inelhuayo mayatlahtolli.[2]

Occe tlahtolliXikpatla

HuehcapatlahtoliztliXikpatla

In achtotlahtollotl ihuic Yucatān mopohua miequintin xiuhpan icampa, ihcuac onanauh tlālyacatl ihuicpa in hueyatl ipampa hueyi tepozcitlaltetl otlatzotzona inin Tlalticpactli. Inon tlālpan ochanti ipampa achcauhtlācah ihuan miactin tlalyolcah.

 
Chichen Itzā.

Nicān ce huēyi āltepētoltecayōtl ōtlācati in tlālyacac. In mayatlacah tlen yehhuantin inin tlalpan ica tenyotl ihuicpa tlachihuatlacayotl nohuiyampa Tlalticpactli ihuān Ixachitlān. Ica tlacualyotl ochihualoc ipampa cintli pehualtica, in mayatlacayotl opilhuati iyehyehcoliz tlachiuh quetzalaltepetl quemeh Chichen Itzā, Uxmal, Cabah, Sayil occequintin. Yehhuantin otlatecpanah ce cualli altepetiliztli otepachouh ipampa teopixqueh, teuctin ihuan yaoquizqueh.

Zan niman, in 6 Tlacēnti xiuhpan 1542, altepepan T-Ho’ otlāli in yucatēcatl yancuic āltepānānyōtl quitōznequi Mérida icampa teyotl ihuic Emerita Augusta ipan Extremadura, Caxtillān oāltepētlālilli ipampa Francisco de Montejo de León. Nicān mopohua in caxtilxiuhcahuitl ipan tlālyacatl Yucatān. Zānno oacicoh teopixqui Diego de Landa aquin otlacuiloc Las cosas del Yucatán.

 
Teucyotl Yucatan.

Ica in Mexihco itemaquixtiliz, in ipanocayoh teucyotl Yucatān cuepa ipampa tlahtocayotl Yucatān ixuihcalilli īpan macuilli altepetiliztli. Yeceh huehcanexatl ica mexihcatl ialtepenanyo otlachiuh ce yucatēcatl imoxexelouhteyolehualiz yeyecouh in Tlacatlahtocayotl Yucatān tlen ahmo ohueliti xi tlachihua icampa mexihcatl yaoquizcayotl. Tlamitica ipampa occe nonotzalicniuhyotl Yucatān ocauh tlacetililli canahpa Mēxihco xiuhpan 1848.

Achtotipan xihuitl nican Yucatān opeuh in tlacacalpolli iyaoyo, ihcuac macehualtlacah oquinextilih itech teyouh in tepehuanimeh; yehhuantin otlaniah tlalli icampa xitlatoca ihuan tepitzin tlatzoyotiltlaxtlahuiztli. In yaotl occequin xihuitl catca ipampa miecquintin altepemaitl ihuan hueyi altepetl ipan tlalyacatl. In xocoyoh altepetl Chan Santa Cruz catca, netequipachililli ipampa hueliti tlapachohualiztli xiuhpan 1901, quenin otlami yaoquizquieh mayatlacah.

Zanno Porfirio Díaz itlapachohualiz, Yucatān oquipix in tenyoh mepixcayotl, in tlanelhuayōtl necuametl quitoznequi mayatlahtolcopa ci, tlein oquipiaya ichtli ic mecatl ihuan occe tlachihualtlamantli ipampa nochitlacah icentlaticpac. Mazqui Tlacetilīlli Tlahtohcāyōtl Ixachitlān inic ce tlacohualitini, ipan nacuametl tlalpixcatl in tlaquitcayotl huelitica catca ica milquitqueh, yehhuantin quemeh malli, nican mexihcatl icniuhyaoyotl catca cenca cualli nicpampa yucatecamacehueltin.

Nican tlālpan otlacati in hueyi Felipe Carrillo Puerto, yehhuātl nicpēhua īyucatēcatetenahuatoh, in āquin inic cē cualli tlahtocauh quimauhtili in xiuhpan 1921, in aquin oixnexti in mayachihuatlacayotl, quenin Yucatān ocueponi miac quemeh hueliti ahnozo oceloyotl tlahtocayotl ipan Mēxihco. Axcan nican tlahtocayotl quipia icnoyotl ihuan acualli tequiyotl, auh hueliti miactiyotl ihuan itlazohtlaliz icampa in tlaltlaquitcayotl, yehhuantin yucatēcah ihuic ocachihualli.

TlalticpacmatiliztliXikpatla

Inin tlahtocayotl cah ancayotl cuaxochtia mictlampa ica Mexico ayollohco, canahpa in huitztlampa ica Campeche huan Quintana Roo, in tonatih iquizayampa ica Mexico ayollohco huan Campeche tlahtocayotl huan in tonatih icalaquitlampa ica Quintana Roo.

YoliztliXikpatla

Yucatan iyoliz hueyi, quipia occe yeyantli. Nican quipiya hueyac ixtlahuahcan, quiyauhcuauhtlatli, huacqui teotlalli moihtoa Planicie Yucateca, quipiya atl ipampa atoyatl. Ompa huitztlampa ca Sierra de Ticul itepe ocachi hueyac, Benito Juárez tepeticpac.

No xiquitta Yucatan tlahtohcayotl quipiya chichinimeh yolcameh in tlecuahutli, canauhtli, centzontlahtoleh, huehxolotl, techalotl, oztoatl, ayotochtli, tepocolcoatl, miztli, tochtli, tlacuachin, tlahcomiztli huan epatl.

TeyacanaliztliXikpatla

Yucatan quipiya caltetlahtlaniliztli motech teyacanaliztli ipan itecuacan in Mérida altepetl, tlahtocac tequitini in tlacatzin Omar Fayad in tetlanahuatiani.

TequitiliztliXikpatla

Yucatan tequitiliztli tequipanoa ihuicpa tlaquixtilli tlalpixcayotl ica inic ce ichcapixcayotl huan pitzopixcayotl ipan Tlalyacatl Yucatan, noiuhqui inic ome tequipanolli piya ce acalquixohuayan itequipanoliz in ompa Puerto Progreso huan Sisal.

Occequintin yucatecah hueyi tequipanolli in tlalpixcayotl ipan tzapalolli, tzopelacatl, cintli, acintli, camohtli, limaxocotl, ichcatl, nohuan pitzopixcayōtl, cahuayohpixcayotl, cuacuahuehpixcayotl, ichcapixcayotl, pipiyolpixcayōtl, inompan coyonimatiliztli tlaquixtilli tliltepoztli huan chalchihuitl.

NehnemiliztliXikpatla

 
Izamal tzacualteocalli.

Ce nehnemiliztli, ce tomincayo ipampa tequitiliztli ipan Yucatan, in altepetl quipiya hueyic cualcan ipampa nehnemi canahpa Xolalpan Mérida ipan Merida altepetlahtohcan, playas ipan Puerto Progreso altepetlahtohcan.

ChanehmatiliztliXikpatla

Ce tlacaliztli itechcopa 3,540,684 chanehqueh (Censo INEGI xihuitl 2020), ica 1,4% ipan altepecalpolli, inic ce densidad 16,54 hab/km². Inin nochintin chanehqueh, 5.952 cihuameh ca (76,33%) huan 6.440 tlacameh cah (51,97%). Ce 23,67% (2.933 chaneh.) In tlacamilqueh, 76,33% (9.459 chaneh.) in altepetlacameh ipan mochi altepeticpac 1.576.259 chanehqueh.

Xihuitl Chanehqueh
2010 3,388,168
2020 3 540 684

TemachtiliztliXikpatla

 
Escuela Superior de Artes de Yucatán.

Ipan Yucatan nican quipiya ipan temachtiliztli coconeh xochitlah, inic ce tlamachtiliyan, inic ome tlamachtiloyan, bachillerato, tepochcaltlamachtiloyan huan Hueyi tepochcalli, noihqui in Escuela Secundaria, noyuhqui quipiya in conemeh; pipilton huan cihuapiltin temachtiah ica 97,9 % chanehqueh.

Tlahtohcayotl Yucatan quipiya ipan ahcopa tlamachtiloyan, canahpa hueyi tepochcalli tlen itocah Universidad Autónoma de Yucatán, Colegio de Estudios Universitarios del Mayab. Universidad Pedagógica Nacional, Instituto Tecnológico de Mérida, Escuela Superior de Artes de Yucatán, Universidad Tecnológica Metropolitana, Universidad Nacional Autónoma de México, Universidad Marista de Yucatán huan Universidad del Mayab, ce pani tlamachtiloyan itech Mérida altepeticpac. Ipan Concal cah in Instituto Tecnológico de Conkal.

TequinemiliztliXikpatla

 
Tlaquemitl ipan Yucatan.

Yucatan, ce tlahtohcayotl ica mochi tequinemiliztli; ixquich tlamatocac tequichihualiztli, yoliztli ipan ahmo tlamatocac toltecayotl iuhqui tlacualcayotl, macehualmihtotiztli, macehuallahtoliztli in mayatlacameh.

TlacualiztliXikpatla

Yucatan, ce tlahtohcayotl ica ixachi tlacualli inin matel Huehuehtequiyotl itech tlacatlalticpactli, in tlacualli quemeh tamalli, tlaxcalli, xoxocoayoh, pibil, panucho, papazdul, pibipollo, tlapaloctli, ohcequin.

TequichihualiztliXikpatla

Yucatan, ce tlahtohcayotl ica mochi calmanaliztli ipan Mexico tlalli; ixquich otlamatocac tequichihualiztli, yoliztli ipan ahmo tlamatocac tequitl iyuhqui tlacualiztli, macehualmihtotiztli.

CalmanaliztliXikpatla

 
Yucatan.

Altepetl Chichen ItzáXikpatla

Ce tequiyotl itech calmanaliztli ipan Altepetl Vhichen Itzá cah Hueyiteocalli. In teocalli ca ipan altepetlalli ipampa temamatlatl ahcopa, ipan ocachi cuauhtic in teoyotica itepacholiz teocalco; itepanhuan tetelli itech mictlampa canahpa huitztlampa ompa ohcalli ipan hueyic aitualli. Nican quipia ohtli ahcopa huan temamatlatl canahpa hueyic calacohuahyan itech ixteocalco ica ce torre.

MacehualiztliXikpatla

[[Image:|thumb|200px|Jarana.]] Yucatan ce altepetl ican mochi tlacuicuiliztli ipan Centlalticpac quihto Tlatquicayotl ipan Tlachiuhcayotl ipan Mexico; ixquich tlamatocac tequichihualiztli in ompa Mexico huitztlampa, yoliztli ipan ahmo tlamatocac tlachihualiztli noyuhqui tlacualiztli, macehualiztli, camanalli itlahcuilol. Nican Chiyapan icihuahuan tlachihuah cuacualtzin tlahmachtli, motenehua ipan caxtilantlahtolcopa bordados huan payotl.

In mitohtli, ce mihtotli ipan Ticul, tlacah huan tlacameh mihtotia tlanahuahquez zan cen cuicayotl ica mecahuehuetl, panhuahuetl ihuan tlapitzalli. Itlatzohtzonaliz ocachi tenyoh in marimba.

In mitohtli "Mihtotiztli Vaquerias", ilhuitl ipan hueyaithualli iteopan. Noyuhqui quipia Mitohtiztli ipampa pilconetl ipan Ticul altepecalpolli.

TlatzohtzonaliztliXikpatla

Huehuehcauh cuicayotl ipan iteopanhuan catca in jarana, teocuicatl huan itlatzohtzonaliz teocalli ica teopixqueh huan cihuateopixqueh. Nican hueyi tlatzohtzonaliztli in marimba.

Huehuehtequiyotl itech tlacatlalticpactliXikpatla

MomotlaliztliXikpatla

In momotlaliztli ipan Yucatan ca ipampa xopatoltiliztli (ihuicpa in xiuhpohualli XX), chiquiuhpatoliztli, omemalacaztli, tenis, mapatoltiliztli, ihuan momotlacayotl itech tepozcuaitl. Nican ca ce autódromo ipan Singuilucan, in Fórmula 1 huan quiquiuhpatoltiliztli.

Yucatan quipiya tlamahuichihuanih ipan momotlalcayotl quemeh: xopatiliztli, padel, mapatoltiliztli, hockey patines, amapatoltiliztli, acalpamitl, taekwondo, tenis, atletismo, triatlón, aquizaliztli, neneloaliztli, golf, motociclismo, rally, ciclismo, ocachi axcan.

No xiquittaXikpatla

AmoxtiliztliXikpatla

  • Martínez Baracs, Rodrigo, La perdida Relación de la Nueva España y su conquista de Juan Cano, caxtillāntlahtolcopa , otepoztlahcuiloc ipan Altepetl Mexico, Instituto Nacional de Antropología e Historia, xiuhpan 2006, amatl 40.

ToquiliztequitlXikpatla

  1. Significados; 30 metztli julio itech 2022 xiuitl. (caxtillantlahtolcopa)
  2. Etimologías; De Chile, de California, de Rusia, 30 metztli julio itech 2022 xiuitl. (caxtillantlahtolcopa)

Occe necuazaloliztliXikpatla

Huiquimedia Commons quipia occequin tlahcuilolli
Yucatan itechcopa.