Nahuatlahtolli (nci)

(Mokwapki tlen Nāhuatlahtōlli)

Cscr-featured.svg

             

In nahuatlahtolli, nahuatl no mexihcatlahtolli, itoca ce tlahtolli in mihtoa ompa Mexihco, auh cah itlahtol Huiquipedia. Cah cequi yutanahuatlahtolli, auh mihtoa ompa Mexihco ihuan Tlahco Ixachitlan. Oquiz ipan in macuilpohualxihuitl VII. Ica in toltecayotl tlazohualiztli ixquich itlamiyan in macuilpohualxihuitl X ipan in Huehcauh Anahuac, in nahuatlahtolli ohueix ipan occe anahuactlahtolli ixquichca omocuep ipan tachcauhtlahtolli hueyican in Anahuac tlalli, tachcauhca ipan in tepehualli altepetl ic in Mexihcatlahtohcayotl ipan in macuilpohualxihuitl XIII ixquichca in caxtiltecah oquixpolohqueh ipan in 13 de agosto de 1521.

Comicbox-picto-final.png
Nahuatlahtolli
Nawatlahtolli, mexkatl, mösiehuali̱, melaꞌtájto̱l, mexikanoh, ma̱se̱hua̱ltajto̱l, nauatlajtojli
Nawatlahtolli pan tlaltipaktli.svg
In nahuatlahtolli ipan in cemanahuac
Tlanohnotzaliztli
Motlahtoā īpan Flag of Mexico.svg Mexico 1,700,000
Flag of the United States.svg Tlahtocayotl in Cepanca America 275,000
Flag of El Salvador.svg Cozcatlan 200
Flag of Guatemala.svg Cuauhtemallan 80
Tlahtohcāyōtl Tlahtohcāyōtl Mēxihco, Puebla, Guerrero, Hidalgo, Veracruz, Huāxyacac, Durango, Morelos, Calpōlli Tlahtōlōyān, Tlaxcallān, San Luis Potosí, Michhuahcān, Xālīxco, īhuān occē.
Tlahtohqueh 2,690,089 (2015)
Tlatēctli Amo itech 100 achtomeh (Ethnologue, 2013)
Cenyeliztli

Yutanāhuatlahtōlli
  Huitztlāmpa
    Nāhuatl panixeliuhcāyōtl

      Nāhuatlahtōlli
Tlahcuilōliztli Latinotlahcuilōliztli
(huehcāuh īca in mēxihcatl tlahcuilōlli)
Nāhuatiltica
Itlahtōl īpan Mexihco
Nahuatililli ipal INALI
Machiyōmeh
ISO 639-2 nah
ISO 639-3 Cecen calpoltlahtōlli quipiya cē amoneuhqui machiyōtl

In nahuatlahtolli opeuh tlahtohquih ica in caxtiltecah inhuallaliz ipan in cematoc tlalli, inahuac in caxtillahtolli iuhqui yancuic achcauh tlahtolli ipan in Anahuac; tel, in europanecah, otlatequitilih in nahuatlahtolli ipampa in teopixqueh otepeuhqueh in tlacah, quimamah in nahuatlahtolli canin tlein achtopa ahmo motlahtoa nahuatl.

Cah in nican tlahtolli ica in ocachi tlahtohquih ipan Mexihco, ica ixquichca 1,500,000; mochi ontlahtoleh ica in caxtillantlahtolli. Motlahtoa ipan in Mictlampa Mexihco ixquichca Tlahco Ixachitlan.

Tlahtollotl

Ahmo ticmatih ihcuac yutatlahtolli mopeuh motlahtoa, tel hueliz ompa ihuicpa 5,000 xihuitl omotlahto inic cemeh nahuatlahtol. Auh quilmach nahuatl inantlahtol yutatlahtolli.

Nahuatl neneuhcayotia yutanahuapan auh in achi omotlahtoh tlahtolli cah ic ce hueyi macehualololli Mexihco. No hueyi motequitiltilia macuilpohualxiuhpan 17 ihuan 18 iuhqui lingua franca Ixachitlan. Nahuatlahtohqueh oahcicoh Tepetzallantli Mexihco circa macuilpohualxihuitl 5, auh mexihcah circa macuilpohualxihuitl 13.

Tlahcuilolli

Caxtillancauhpan, aztecah tlahcuilolli ixiptlahtoltica catcah; tel omochihuahua inin tlahcuiloa mecayotl cahua, auh ahmo oquihuelitic quihcuiloa centetl tlahtolli.

Caxtiltecah oquitequitiltilih latinmachiyotlahtoltecpantiliztli ic tlahcuiloa miaquintin xochicuicatl. Miaquintin hueyi tlahtolamoxtin (iuh Molina iVocabulario ipan 1571) ihuan netlahtolmachitiliztechcopa (quilmach Horacio Carochi iArte de la lengua mexicana con declaración de los adverbios della ipan 1645 in achi cualli) catcah ohcuiloqueh inin mecayocopa. Carochi oquintequitiltili eyi chicauhtlahtol imecayopan: hueyac, yahualli ihuan opochtli. Inic ce quihtoa hueyac /a/, /e/, /i/ nozo /o/ quemeh /ā/, /ē/, /ī/ ihuan /ō/. Onto, yeto, quihtoah saltillo. Hueliti no mohcuiloa quemeh /h/.

Nahuamachiyotlahtoltecpantiliztli
Mihtoa [a] [aː] [t͡ʃ] [e] [eː] [ʔ] [i] [iː] [k] [kʷ] [l] [m] [n] [o] [oː] [p] [t] [t͡ɬ] [t͡s] [w] [ʃ] [j] [s]
Carochi a ā ch e ē `,^ i ī c, qu cu, uc l m n o ō p t tl tz hu, uh x y c, z , z
Molina a a ch e e h[1] i i, y c, qu cu, uc l m n o o,u p t tl tz hu, u, uh x y c, z , z
Andrews, Karttunen, Launey a ā ch e ē h i ī c, qu cu, uc l m n o ō p t tl tz hu, uh x y c, z
Siméon a a ch e e h[1] i i c, qu cu, uc l m n o o, u p t tl tz hu, u, uh x i, y c , z, z
Occe a ā c e ē h i ī k ku, uk l m n o ō p t tl tz w x y z
SEP a ch e ꞌ,j i k kw l m n o p t tl ts w x y s

Occequintin tlahtolpan

Tiweli tikmati achiyok nikan: Nahuatlahtolli ipan in caxtillantlahtolli

Caxtillantlahtolli quintequitiltilia miaquintin nahuatlahtolli. Miaquintin intoca yancuic tlamantin ihuic Europan. Occequintin, quemeh inglatlahtolli no quimpiyah nahuatlahtol iniuhquin chocolate (xocolatl), tomato (xitomatl) ihuan avocado (ahuacatl).

Mexihco, miaquintin mochi tonalli tlahtol omochiuh nahuatl-caxtillantlahtolli cetilizpampa:

achiote, aguacate, ajolote, amate, atole, axolotl, ayate, cacahuate, camote, capulín, chapopote, chayote, chicle, chile, chipotle, chocolate, cuate, comal, copal, coyote, ejote, elote, epazote, escuincle, guacamole, guajolote, huipil, huitlacoche, hule, jícama, jícara, jitomate, malacate, mecate, metate, metlapil, mezcal, mezquite, milpa, mitote, molcajete, mole, nopal, ocelote, ocote, olote, papalote, pepenar, petate, peyote, pinole, popote, pozole, quetzal, tamal, tianguis, tlacuache, tomate, zacate, zapote, zopilote.

Nahuatlahtolli

 
Nahuatlahtohqueh ipan Mexihco
 
Nahuatlahtoh Tlalcapan

Nahuatlahtolli cenyeliztli (nah)

  • Tlahco nahuatlahtolli (nhn)
  • Tlahco Cuextecapan nahuatlahtolli (nch)
  • Tlahco Puebla nahuatlahtolli (ncx)
  • Tecpillahtolli (nci)
  • Coatepec nahuatlahtolli (naz)
  • Durango nahuatlahtolli (nln)
  • Tlapcopa Cuextecapan nahuatlahtolli (nhe)
  • Guerrero nahuatlahtolli (ngu)
  • Puebla itepetlah nahuatlahtolli (azz)
  • Huaxcalehcan nahuatlahtolli (nhq)
  • Istmo Coxolihacac nahuatlahtolli (nhk)
  • Istmo Mecayapan ihuan Tatahuicapan (nhx)
  • Istmo Pachapan nahuatlahtolli (nhp)
  • Michhuahcan nahuatlahtolli (ncl)
  • Morelos nahuatlahtolli (nhm)
  • Mictlampa Huaxyacac nahuatlahtolli (nhy)
  • Mictlampa Puebla (ncj)
  • Ometepec nahuatlahtolli (nht)
  • Ahuilizapan nahuatlahtolli (nlv)
  • Santa María la Alta nahuatlahtolli (nhz)
  • Tliltepetl nahuatlahtolli (nsu)
  • Huitztlantlapcopa Puebla nahuatlahtolli (npl)
  • Tabasco nahuatlahtolli (nhc)
  • Temazcaltepec nahuatlahtolli (nhv)
  • Teteltzinco nahuatlahtolli (nhg)
  • Tlamacazapan nahuatlahtolli (nuz)
  • Cihuatlampa Cuextecapan nahuatlahtolli (nhw)
  • Zacatlan Ahuacatlan Tepetzintlan nahuatlahtolli (nhi)
  • Pipillahtolli (ppl)

Netlahtolmachtiloni

Caquiztilizmatiliztli

In tecpillahtolli ihuan achi mochintin in ahmo nehneuhqui nahuatlahtolli mopalehuia in tozcanehnehuiliztli (consonantes) in iuh cah:

Ontenyotl Coronal Copactli Copactzaccayotl Tencopactzaccayotl Glotal
Ohtlazani p[p] t[t] c,qu-[k] cu-,-uc[kʷ] h[ʔ]
Tlachichiquilo tz[t͡s] tl[t͡ɬ] ch[t͡ʃ]
Tlachichiquini c,z[s] x[ʃ]
Tlaahxitia l[l] y[j] hu-,-uh[w]
Yacayotl m[m] n[n]

In nahuatlahtolli quipiya nahui hueyac tozcayotl (vocal larga) ihuan nahui titichtic (corta) ahnozo ahmo hueyac (breve), in iuh cah:

  ixpan yollotl icampa
  hueyac ahmo hueyac hueyac ahmo hueyac hueyac ahmo hueyac
pani ī[iː] i[i]
nepantlahtli ē[eː] e[e] ō[oː] o[o]
tlani ā[aː] a[a]

In tlahtolli

 
Nahuatlahtolli oihcuiloc, ipan Teotihuacan.

In tachcauhtica in nahuatlahtolli itlahtol omotiztih ixquich in achto yutanahuatlahtolli. Momati tlein in nahuatlacah oahcihqueh in Anahuac ixquich in xihuitl 500 z. C. oquinpetonilihqueh tlahtoltica occe tlacah. In ipampa inin in ahmo yutanahuatlahtolli ohuallah in tlacuiltillahtolli ixquich huehauhtlahtolli yeppa-nahuatlahtolli.

Achi mochi in nahuatlahtolli itlahtol yutanahuatl cah, tel oncah tlahtolli ica tzintliztli occe tlahtolpan iuhqui in michhuahcatahtolli iuhqui: caltzontzin ihuan tzintzon; in totonacapantlahtolli: chichi. Cequi afijos ihuan tlahtoliuhquiyotl huelitizquia quipiya otompametlahtolli tzintiliztli, iuhqui in artículo definido "in" ihuan in sufijos -tzin ihuan ton in ome cah ipan in otontlahtolli.

Zatepan huallazqueh in caxtiltecah miac caxtillantlahtolli omocalaquih in nahuatlahtolli tachauhca yancuic tlamantli iuhqui yolcayotl: caballo>cahuayoh, Castilla>caxtil, pato(s)>patox; xochihcuallotl ihuan tlacuallotl: ciruela, granada, higo(s)>hicox, lima, limón>limon, manzana, membrillo, vino>huinoh, tocino; tlamanyotl: hacha, cuchillo, mesa, taza, candela, camisa>camisahtli, mantilla; tepacholiztli: gobernador, alcalde, regidor (ahnozo lexitol), fiscal, virrey (ahnozo visorey); occe: firma, peso, tomín>tomin, interrogatorio>telocatolio, imagen>magen; ihuan miac tlacatl, tlacatiyan ihuan altepetl intoca.

No miac latintlahtolli omocalaquih in nahuatlahtolli in teomatilizzotl iuhqui: anĭma>animan, altāre>altar, angĕlus>ángel>angel, crux>cruz (ahnozo coloz), deus>dios, missa>misa, christiānus>cristiano; occe: oryza>orizatl, camox>gamuza>camoza ihuan occe.

Occe tlahtolli omocalaquih in nahuatlahtolli iuhqui in franciatlahtolli maison>meson ipal in caxtillantlahtolli. No oncah ce xapontlahtolli: 刀(katana)>catana.

Amoxtli

  • Molina, Alonso de., Vocabulario En Lengua Mexicana y Castellana. 1571[1]
  • Arenas, Pedro de., Vocabulario manual de las lenguas castellana y mexicana. 1611 Tepoztlatlahcuilōlli: Mexihco, 1982
  • Garibay, Ángel Ma., Llave del Náhuatl. Porrúa, México, [1940] 1999.
  • Kartunnen, Frances, Apéndice: Mowentike Chalman/Los Peregrinos de Chalma de Jean Charlot, Renvall Institute, Universidad de Helsinki.
  • Sullivan, Thelma D., Compendio de la Gramática Náhuatl, Universidad Nacional Autónoma de México, [1976] 1992.
  • Kaufman, Terrence, "The history of the Nawa language group from the earliest times to the sixteenth century: some initial results", 2001 [2]
  • Aprende Nahuatl

Tlahtolcaquiliztiloni

  1. 1,0 1,1 Ipan cequintin tlàtolli iuhqui ihiyotl (ìiyotl), ehecatl (èecatl) ihuan occe, tel àmo ipan miec occe iuhqui chane (chanê) ànoço mexicatl (mexìcatl).

No xiquitta